जेन जेड( Gen Z ) आन्दोलन, बालेनको छिपेको राजनितिक महत्वाकांक्षा।

निश्चल दाहाल

नेपालमा पछिल्लो समय देखिएको Gen Z आन्दोलनले मुलुकको राजनीतिक परिदृश्यलाई नै हल्लाइदिएको छ। खासमा सुरुमा युवाले सामाजिक सञ्जालमार्फत उठाएका असन्तुष्टि, बेरोजगारी र भ्रष्टाचारविरुद्धका आवाज सडकमा आइपुग्दा यसलाई स्वतःस्फूर्त जनआन्दोलनको रूपमा चित्रण गरिएको थियो। तर घटनाहरूलाई नजिकबाट नियाल्दा, यस आन्दोलनमा युवाको वास्तविक असन्तुष्टिलाई भन्दा बढी, सत्ता–राजनीतिक उद्देश्यको घुसपैठ भएको प्रस्ट देखिन थाल्यो। हुन त यति छिटो निराशावादी हुने पनि हैन तर हाल आन्दोलनका नाममा भइरहेका गतिविधिहरूलाई कतिपयले “युवाको विद्रोह” भने, तर धेरैले यसलाई “नयाँ शक्ति समूहको सत्ता खेल” को रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन्।

काठमाडौं उपत्यका लगायत नेपालका विभिन्न ठुला शहरहरुमा समग्रमा लाखौ युवाहरूले प्रदर्शन गर्दा मुलुकले केही दिन अत्याधीक असामान्य अवस्था अनुभव गर्‍यो, जुन हाल सम्म पनि सामान्य भएको छैन। सडकमा प्रहरीसँग ठोक्किने, गाडी तोडफोड हुने, पसलहरू बन्द हुने, सरकारी कार्यालय अवरुद्ध हुने जस्ता गतिविधिले आन्दोलनलाई अहिंसात्मक असन्तुष्टि भन्दा बढी विध्वंसात्मक रंग दिइएको थियो। प्रहरीसँगको झडपमा सयौं युवा घाइते भए, प्रहरीका जवानहरू समेत घाइते भएर अस्पताल भर्ना भए। सार्वजनिक सम्पत्तिको क्षति उल्लेखनीय भयो, बास्त्वमा पुनर्जीवन दिन हम्मे हम्मे पर्ने खालको भयो। सरकारी गाडी, निजी मोटरसाइकल, निजि ब्यवसाय र पसलहरू तोडफोडमा परे, जलाइए। यस्ता दृश्यहरूले आन्दोलनले उठाएको वास्तविक मुद्दालाई भन्दा पनि, त्यसबाट उत्पन्न भएको अव्यवस्था र क्षतिको चर्चा बढी भयो।

आन्दोलन अघि, आन्दोलन दौरान र आन्दोलन पछि , बैदेशिक शक्तिहरुको खेललाइ पनि नकार्न सकिन्न। भारतिय दुतावासको क्रीयाकलाप, अमेरिकन दुतावासमा भएको सक्रियता, आन्दोलनको अग्रपंक्तिमा रहेका हरुको बिगत देखि अमेरिकन NGO , INGO सगको सामिप्यता र देशको सेवा गर्छु भन्ने स्वयंसेवि संस्था एकाएक राष्ट्रपति, सेनापती लगायत राष्ट्रिय सांवेदनशिल अङ्ग हरुलाइ एक्स्पोज गर्दै अघि बढेको परिदृश्यले यो आन्दोलनको अर्को रुप बास्तवमा देखाएको छ।

युवाहरूको आक्रोशलाई एउटा ठोस दिशामा लैजानुपर्नेमा, त्यसलाई सत्ता खेलमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखियो। बालेन शाह यसमा मुख्य पात्रका रूपमा चर्चामा आए। काठमाडौं महानगर प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका शाहले लामो समयदेखि आफूलाई प्रणालीविरुद्धको प्रतिवादी शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। उनले युवामा सामाजिक संजालमार्फत लोकप्रियता कमाए पनि, वास्तविक राजनीतिक उद्देश्य भने सदैव अस्पष्ट राखे, खुलेर उनले बोलेनन। तर, Gen Z आन्दोलनसँगै शाहको भूमिका प्रस्ट हुँदै गएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उनी आन्दोलनमा प्रत्यक्ष अग्रपंक्तिमा नआए पनि, पर्दा पछाडिबाट आन्दोलनलाई व्यवस्थापन गर्ने र त्यसलाई आफ्नो राजनीतिक महत्वाकाङ्क्षा पूरा गर्ने साधन बनाएको आरोप बढेर गएको पाइन्छ।

यस आन्दोलनमा अगाडि देखिएको अनुहारमध्ये सुदन गुरुङलाई मुख्य मोहरा बनाइएको देखिन्छ। उनलाई “युवाको प्रतिनिधि” को रूपमा प्रस्तुत गरियो। उनी सडकमा सक्रिय भए, भाषण गरे, युवालाई नेतृत्व दिएजस्तो देखियो। तर प्रश्न उठ्यो वास्तवमै उनी स्वतन्त्र नेतृत्व गर्दै थिए कि अरूको योजनाअनुसार मोहरा बनेका मात्र? धेरैको बुझाइमा गुरुङलाई अघि सारेर बालेन शाह र उनको निकट घेराले आन्दोलनलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने खेल खेले। यसरी युवाको असन्तुष्टिलाई “जनयात्रा” भनेर प्रचार गरिए पनि, त्यो पर्दा पछाडिको शक्ति समीकरणमा आधारित भएको तथ्य उजागर हुन थाल्यो। आन्दोलनको शुरुवाती पलमा स्वयंसेवकको रुपमा सडकमा आएका हामी नेपाल र उसको नेतृत्व एकाएक कसरी निर्देशन दिने शक्ति बन्यो, प्रश्न जटिल छ।

आन्दोलनले सामाजिक र भौतिक क्षति मात्र गरेन, राजनीतिक समीकरणमा पनि ठूलो हलचल ल्यायो। सत्तापक्षलाई ठूलो दबाबमा पार्यो। प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूले युवाको असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने बाध्यता महसुस गरे। तर अर्कोतर्फ, यसले सरकारलाई अस्थिर बनाउने अवसर पनि सिर्जना गर्‍यो। विपक्षी दलहरूले आन्दोलनलाई आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न खोजे। यसरी आन्दोलन युवाको पीडाको समाधानभन्दा बढी, सत्ता समीकरणमा लाभ उठाउने खेलमै सीमित रह्यो। राजावादी शक्तिहरु राजा ल्याउने अभिलाषा सहित बढे, एमाले कांग्रेसले आफ्ना Gen z कार्यकर्ता प्रयोग गर्दै नेतृत्वमा लान खेल्न थाले। मावोवादिके यो हाम्रै माग हो पनि भन्न भ्याए।

राजनीतिक हिसाबले, यो आन्दोलनले केहीलाई फाइदा र केहीलाई घाटा दुवै ल्यायो। बालेन शाहले आन्दोलनको लोकप्रियताबाट आफ्नो राजनीतिक धरातल अझै मजबुत बनाउने मौका पाए तर सामाजिक रुपमा उनी उदाङ्गो हुन पनि थालेका छन। उनले युवामाझ आफूलाई केही हद सम्म विकल्पको रूपमा पुनः स्थापित गर्न सके। सुदन गुरुङ र उनका वरिपरिका केही अनुहारहरूले राष्ट्रिय पहिचान पाए। तर सत्तापक्षका लागि यो आन्दोलन ठूलो घाटा सावित भयो। सरकारलाई असक्षम, युवाको आवाजप्रति संवेदनशील नभएको र प्रणालीगत सुधारमा ढिलो गरिरहेको भनेर आलोचना गर्न सजिलो भयो।

तर यस आन्दोलनको दीर्घकालीन फाइदा र घाटा अझै मूल्यांकन हुन बाँकी छ। युवाहरूले उठाएका वास्तविक मुद्दाहरू, जस्तै बेरोजगारी, अवसरको कमी, भ्रष्टाचार र असमानतामा सरकार गम्भीर भए मात्र आन्दोलनले सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ। नत्र यो आन्दोलन पनि अघिल्ला आन्दोलनहरूझैं क्षणिक उफान मात्रै सावित हुनेछ।

तथ्यतर्फ हेर्दा, नेपालमा १३ देखि २८ वर्षबीचका युवाको संख्या ८५ लाखभन्दा बढी छ, जुन कुल जनसंख्याको झण्डै ३० प्रतिशत हो। यो विशाल समूहलाई बेवास्ता गर्ने कुनै पनि सरकार वा राजनीतिक शक्ति दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन। यही तथ्यलाई आधार बनाएर बालेन शाहजस्ता नेताहरू युवाको असन्तुष्टिलाई आफ्नो पक्षमा तानिरहेका छन्। आन्दोलनमा समष्टि युवाको एक प्रतिशतको प्रतिनिधित्व होला खुल्ला रुपमा तर त्यसमा पनि विभिन्न राजनितिक अभिलाषा लिएका सिमित ५०/१०० युवाहरुले देशका कुना काप्चाका युवाहरुको माग बुझे त? देशको हालको भ्रष्टाचार , मनोमानिले सिमा नाघेको जायज हो नै र सामाजिक सञ्जालमा मात्र नभई सडकमा समेत युवाको उपस्थिति देखिनु यसको प्रमाण हो। तर, यही तथ्यलाई सत्ता खेलमा प्रयोग गर्न खोज्नु आन्दोलनकै आत्मालाई धोका दिने कुरा हो। युवाहरुको भावनालाइ सिमित झुण्डले हाइज्याक गरि आन्दोलनलाइ बेइज्जत गरि ती प्राण गुमाएका हरुको आत्मालाइ धोका दिने काम हुँदै छ। ती परिवारलाइ अझ चोट दिइएको छ।

Gen Z आन्दोलनका घटनाले स्पष्ट पारेको छ कि नेपालमा युवा असन्तुष्टि वास्तविक छ। उनीहरू भ्रष्टाचारविरुद्ध, समान अवसरको खोजीमा र न्यायपूर्ण प्रणालीको मागमा सडकमा उत्रिएका हुन्। तर यही असन्तुष्टिलाई सही दिशा दिनुको साटो, सत्ता कब्जा गर्ने, लोकप्रियता बढाउने र आफ्नो राजनीतिक महत्वाकाङ्क्षा पुरा गर्ने साधन बनाइयो भने, आन्दोलनले देशलाई सकारात्मक परिणाम दिन सक्दैन। बरु यसले अझै विभाजन, अव्यवस्था र निराशा मात्र बढाउँछ, हाल जुन देखिन्दै छ। पार्टिलाइ चुनावमा आउन दिन्न भनेर लल्कार दिने गुरुङ्ग को भाव हेर्दा त्यो धम्की कसैको बलमा आएको प्रष्ट हुन्छ, एकात्मक शैलिमा तानाशाही पद्धति उन्मुख हुने बाटो देखिएको छ। संजालको पपुलारिटी मात्र हेरेर लुकेका एजेन्डा GEN Z ले बुझ्न नसक्दा हाल बालेनले बास्तवमा खेलेको बुझ्न युवाहरुलाइ असहज भएको छ।

अन्ततः, Gen Z आन्दोलन युवाको आवाज हो तर त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने तरिका र नेतृत्व गर्ने व्यक्तिहरूको उद्देश्य के हो भन्ने प्रश्न अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। यदि नेतृत्वले युवाको भविष्यलाई प्राथमिकतामा राख्छ भने यो आन्दोलनले मुलुकलाई नयाँ बाटो दिन सक्छ। तर नेतृत्वले यसलाई सत्ता कब्जाको खेलमै सीमित गर्‍यो भने, यो आन्दोलन पनि अघिल्ला आन्दोलनहरूमाझ हराएर जानेछ। अहिले आवश्यक भएको कुरा भनेको युवाको असन्तुष्टिलाई वास्तविक सुधारतर्फ मोड्ने हो, नत्र यो आन्दोलन केवल अर्को राजनीतिक नाटकको एउटा अध्याय मात्र हुनेछ। यो पनि बुझ्न जरुरी छ कि देश एक पुस्ताको मात्र हैन, अरु Generation को उपस्थितिलाई नै नकार्ने र बन्देज अनि निश्तेजको बाटोमा बढ्ने हो भने भोलि अर्को आन्दोलन नहोला पनि त भन्न सकिन्न।