मेरो गाउँ रिष्मी-मेरो जन्मभूमि, मेरो बाल्यकाल, मेरो स्मृति, मेरो पहिचान र मेरो जीवनको कहिल्यै नमेटिने सम्झनामा बाँचेको एउटा संसार : सोमनाथ सापकोटाको संस्मरण

काठमाडौं । रिष्मी—मेरो लागि यो केवल बागलुङको एउटा गाउँको नाम होइन, मेरो पहिलो संसार हो, जहाँ मैले पहिलोपटक आकाश हेर्न, माटो छुन, मानिस चिन्न र जीवन बुझ्न सिकेँ। यही माटोमा मेरो जन्म भयो, यहीँ बाल्यकाल बित्यो र जीवनका करिब दुई दशकभन्दा बढी समय यही गाउँको हावा, पानी, खेतबारी र समाजसँग जोडिएर बित्यो। आज जीवनले मलाई संसारका विभिन्न ठाउँमा पुर्‍याएको छ, तर आँखाहरू बन्द गर्दा सबैभन्दा पहिले देखिने दृश्य अझै पनि रिष्मी नै हो। बागलुङ जिल्लाको तत्कालीन मल्म गाविसमा पर्ने रिष्मी अहिले गलकोट नगरपालिका–८ मा पर्छ। पूर्वतर्फ बडागाउँ, दक्षिणतर्फ दरम खोला, उत्तरतर्फ टापु पहाड र पश्चिमतर्फ छिस दरवारा क्षेत्रले घेरेको बीचको भूभागलाई रिष्मीका रूपमा चिनिन्छ। भूगोल सानो थियो, तर हाम्रो संसार विशाल थियो। त्यो संसारमा खेतबारी थिए, पँधेरा थिए, चौतारी थिए, थान र कोट थिए, वन थियो अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण—एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका मानिसहरू थिए। रिष्मी फाँट, ठूलोखेत, काभ्रे, मन्धरा, देउपुर, बाटुले, गन्धुङ्गा, अपारुख, पिपलडाँडा, राम्चे, झिर्का, उपल्लो झिर्का, नौले, उपल्लोनौले, सानो पँधेरो, ठूलो पँधेरो, भुजेलखोला र छारिखोला—यी नामहरू मेरो लागि नक्सामा कोरिएका ठाउँ होइनन्; यी मेरा स्मृतिका पाना हुन्। पुछाराको पीपल, माझपीपल, कुलाइन थान, कोट, अपारुखका ठूला रूख र पिप्ता चौतारी सम्झँदा त्यहाँ बसेका मानिसहरू, भएका कुराकानी, बाल्यकालका खेल र हाँसोहरू पनि सँगसँगै सम्झनामा आउँछन्। एउटा पँधेरोमा पानी लिन जाँदा भेटिने मानिस, खेतमा काम गर्दा सुनिने आवाज, चौतारीमा हुने जमघट र बाटोमा भेटिने हरेक अनुहार परिचित हुन्थ्यो। गाउँमा कोही अपरिचितजस्तो लाग्दैनथ्यो।
त्यतिबेला रिष्मीमा करिब एक सय तीसदेखि डेढ सय घरधुरी परिवारको बसोबास थियो। सापकोटा परिवारको संख्या उल्लेख्य भए पनि परियार, विश्वकर्मा, गौतम, क्षेत्री, घर्ती, सुवेदीलगायत विभिन्न परिवार र समुदायका मानिसहरू मिलेर गाउँको सामाजिक जीवन बनेको थियो। जैशी, पल्लारे, उपल्लारे, गुठबारी, मुखिया, सिराने, खुल्खुले, साहुबगल, बगाले, हराटे, हररुखे/हररुखेलजस्ता पारिवारिक पहिचानहरू पनि गाउँका सामाजिक स्मृतिसँग जोडिएका थिए। घरहरू अलग भए पनि दुःख–सुख अलग थिएन। कसैको घर बनाउनु परे सबै मिलेर काम गर्थे। गाउँमा कसैको खरको छानो छाउने बेला होस् वा नयाँ घर निर्माण, श्रमदान र आपसी सहयोग स्वाभाविक थियो। खुसीका अवसरमा विवाह, पूजा, भोजभतेर पनि गाउँलेकै सहयोगमा सम्पन्न हुन्थे। कसैको मृत्यु हुँदा परिवार एक्लो हुँदैनथ्यो; गाउँका मानिसहरू भेला हुन्थे, आवश्यक काममा सघाउँथे र अन्त्येष्टिका लागि दरम खोलाको किनारसम्म सँगै पुग्थे। गाउँमा प्रहरी चौकी थिएन। सामान्य विवाद गाउँमै बसेर छलफल, समझदारी र सामाजिक निर्णयबाट समाधान गरिन्थ्यो। केही ठूला समस्या परे हरिचौर चौकीसम्म जानुपर्ने अवस्था थियो। समाजको विश्वास र आपसी सम्बन्ध नै गाउँको ठूलो सुरक्षा थियो। मेरो बाल्यकाल पञ्चायतकालीन नेपालसँग जोडिएको छ। २०४० सालपछि म अलि–अलि गाउँ, समाज र देशमा भइरहेका घटनाहरू बुझ्ने उमेरतर्फ अघि बढ्दै थिएँ। २०४६ सालको जनआन्दोलन हुँदा म सानै थिएँ। राजनीतिक घटनाक्रमको गहिराइ बुझ्ने उमेर थिएन, तर पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधमा गाउँमा देखिएको वातावरण र त्यस समयका गतिविधिका केही दृश्य भने मेरो स्मृतिमा अझै ताजा छन्। विशेषगरी आन्दोलनका क्रममा पुत्लालाई लासको रूपमा बोकेर, शंख बजाउँदै मानिसहरू हिँडेको दृश्य मलाई आज पनि राम्रोसँग सम्झना छ। त्यसको राजनीतिक अर्थ पूर्ण रूपमा बुझ्न नसके पनि गाउँमा आएको त्यो असाधारण वातावरण, मानिसहरूको उत्साह र परिवर्तनको चाहनाले बालमनमा गहिरो छाप छोडेको थियो। त्यसपछि पञ्चायत व्यवस्था अन्त्य भयो, बहुदलीय व्यवस्था आयो र देशले नयाँ राजनीतिक यात्रा सुरु गर्‍यो। आज पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ—मेरो पुस्ताले गाउँको परम्परागत जीवनदेखि आधुनिक नेपालको परिवर्तनसम्मको एउटा महत्वपूर्ण यात्रा आफ्नै आँखाले देखेको रहेछ।
रिष्मीमा जन्मिनु भनेको खेतीपातीसँगै हुर्किनु थियो। गाउँमा कुनै उद्योग–कारखाना थिएन। अधिकांश परिवारको जीवन आफ्नै खेतबारी र पशुपालनमा आधारित थियो। पुरानो गड्कुलोका कारण धान, मकै, गहुँलगायतका बाली लगाउन सम्भव हुन्थ्यो। खेतमा पानी आउँदा गाउँको जीवन नै फरक देखिन्थ्यो। रोपाइँ र बाली भित्र्याउने समयमा खेतबारीमा हुने चहलपहल, मानिसहरूको आवाज र सामूहिक श्रम आज पनि मेरो मनमा ताजा छ। घरमा भैँसी, गोरु, बाख्रालगायतका पशु पालिन्थे। गोरु खेत जोत्नका लागि अनिवार्य थिए भने भैँसीबाट दूध, दही र घिउ उत्पादन हुन्थ्यो। हामीले उत्पादन गरेको अन्न, तरकारी, फलफूल, घिउ तथा अन्य कृषि सामग्री बेचेर नुन, तेल, कपडा र घरायसी सामान किनिन्थ्यो। ढिकीको आवाज र जाँतो घुमेको दृश्य हाम्रो दैनिक जीवनको हिस्सा थियो। धान कुट्न, मकै पिस्न र घरको काम गर्न आफ्नै श्रममा भर पर्नुपर्थ्यो। तोरी पेल्न भने काडेबास मिलसम्म पुग्नुपर्थ्यो। त्यो समयको जीवन आजको दृष्टिले कठिन थियो, तर त्यसमा आत्मनिर्भरता र सामूहिकताको एउटा छुट्टै मिठास थियो। गाउँमा पिपलडाँडाको प्राथमिक विद्यालय भए पनि मेरो स्कुले जीवन श्री जनजागृति माध्यमिक विद्यालय, काडेबासबाट सुरु भयो। मेरो जीवन काडेबाससँग गहिरोसँग जोडिएको छ। अहिले हामीले यो स्कुलमा सुविधासम्पन्न पुस्तकालय, खेलमैदान तथा विभिन्न सुविधा थप्न सहयोग गरिरहेका छौँ। यो बागलुङका पुराना स्कुलमध्ये एक हो। गाउँबाट काडेबाससम्म हिँडेर विद्यालय जाने, बाटोमा साथीहरूसँग भेट हुने, कहिले रमाइलो गर्ने र कहिले खेल्दै जाने ती दिनहरू अहिले सम्झँदा बाल्यकालको एउटा सुन्दर चलचित्रजस्तै लाग्छ।
काडेबासको बजार, चाडपर्वमा हुने मेला, भुवाचिडी र टक्सारजस्ता ठाउँहरू हाम्रो सामाजिक र आर्थिक जीवनका महत्वपूर्ण केन्द्र थिए। गाउँमा उत्पादन भएका केरा, फूल, घिउ तथा अन्य कृषि सामग्री लिएर बजार जाने र त्यसको बदलामा घरमा चाहिने सामान ल्याउने गरिन्थ्यो। बजार जानु केवल किनमेलका लागि मात्र थिएन; त्यो गाउँभन्दा बाहिरको संसारसँग भेट हुने अवसर पनि थियो। मानिसहरू भेटिन्थे, नयाँ कुरा सुनिन्थ्यो र गाउँभन्दा ठूलो संसार पनि रहेछ भन्ने अनुभूति हुन्थ्यो। त्यतिबेला भारतमा भारतीय सेनामा काम गर्ने वा दिल्लीमा रोजगारी गर्ने परिवारका सदस्यहरू गाउँका लागि ठूलो आम्दानीको स्रोत मानिन्थे। उनीहरूले पठाएको पैसाले घरको अवस्था सुधारिन्थ्यो। पछि यही वैदेशिक रोजगारीको बाटो जापान, युरोप र संसारका अन्य देशसम्म फैलियो। स्वास्थ्य सुविधा भने अत्यन्त सीमित थियो। सामान्य बिरामी पर्दा धामी–झाँक्री, पूजा–फुक र घरेलु उपचारमा भर पर्नुपर्थ्यो। गम्भीर समस्या आए आगोपरनी, हटिया वा बागलुङसम्म पुग्नुपर्थ्यो। आज अस्पताल, एम्बुलेन्स र औषधि सहज छन्, तर त्यसबेला बिरामी मानिसलाई बोकेर वा उपलब्ध साधनको सहारामा टाढासम्म लैजानुपर्ने अवस्था थियो। त्यसैले गाउँमा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या आफैँमा ठूलो चिन्ताको विषय हुन्थ्यो। समय बित्दै जाँदा हामीले गाउँका धेरै अग्रज तथा ज्येष्ठ नागरिकहरू गुमाइसकेका छौँ। उनीहरूसँगै रिष्मीको इतिहासका धेरै मौखिक कथा, परम्परा र जीवनका अनुभवहरू पनि बिस्तारै हराउँदै गएका छन्। त्यसैले आज गाउँका ज्येष्ठ नागरिकहरू केवल उमेरले ठूला मानिस होइनन्; उनीहरू हाम्रो विगतलाई वर्तमानसँग जोड्ने जीवित इतिहास हुन्। मलाई लाग्छ, पुच्छारे काइँली आमा हाम्रो गाउँको त्यस्तै एउटा अमूल्य जीवित धरोहर हुनुहुन्छ। उहाँ सय वर्षभन्दा बढी उमेर पार गरिसक्नुभएको छ र चार पुस्ता देख्नुभएको छ। हाम्रो गाउँको पुरानो जीवन, संस्कार, सम्बन्ध र परिवर्तनका साक्षीमध्ये उहाँ पनि एक हुनुहुन्छ। उहाँजस्ता ज्येष्ठ व्यक्तिहरूको जीवन आफैँमा एउटा इतिहास हो र उहाँहरूको अनुभव तथा स्मृतिलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो गाउँको इतिहास जोगाउनु हो।
रिष्मीको सबैभन्दा सुन्दर सम्झनामध्ये चाडपर्व पनि एक हो। दशैँ, तिहार, तीज, हरेलो र दिवालीजस्ता पर्वहरू केवल घरभित्र सीमित थिएनन्; पूरै गाउँलाई जोड्ने अवसर थिए। तीज आउँदा पिपलडाँडामा पिङ हालिन्थ्यो। गाउँका महिला तथा युवतीहरू जम्मा भएर तीजका गीत गाउँथे, नाच्थे र रमाइलो गर्थे। टाढाटाढाबाट आएको गीतको आवाजले गाउँ नै जीवन्त भएको महसुस हुन्थ्यो। तिहारमा भैलो खेलिन्थ्यो। दशैँमा ठूलाबडाको हातबाट टीका र आशीर्वाद लिनु ठूलो खुसी थियो। घरमा नयाँ कपडा, मीठो खाना र आफन्तसँगको भेटघाटले दशैँलाई विशेष बनाउँथ्यो। धान रोपाइँपछि साउनमा हरेलो गर्ने चलन थियो। मकै पाकेपछि थानमा पूजा गरेर मात्र खान सुरु गर्ने परम्परा थियो। धान पाकेपछि दिवाली गर्ने चलन पनि थियो। आज यीमध्ये धेरै परम्परा कमजोर हुँदै गएका छन्, तर ती मेरा लागि केवल पुराना संस्कार होइनन्; ती हाम्रो गाउँको सामूहिक जीवनका जीवित सम्झना हुन्। गाउँको बिचको रानीवन पनि हाम्रो जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। वर्षमा केही दिन गाउँलेहरूलाई वनबाट दाउरा, घाँस आदि ल्याउन खुला गरिन्थ्यो। त्यो बेला वनमा जाने काम पनि सामूहिक अनुभवजस्तो हुन्थ्यो। दशैँअघि बाटो, पँधेरा र सार्वजनिक स्थल सफा गर्ने चलन थियो। गाउँका मानिसहरू आफैँ जुट्थे। कसैले आदेश दिनुपर्दैनथ्यो। गाउँ सबैको साझा घर हो भन्ने भावना थियो। आज स्थानीय सरकार, बजेट र विकासका विभिन्न संयन्त्र छन्, तर त्यतिबेला स्रोत कम भए पनि सामूहिक इच्छाशक्ति ठूलो थियो।
समयसँगै रिष्मी पनि बदलिन थाल्यो। २०४६ सालपछि युवाहरूमा गाउँबाहिर अवसर खोज्ने क्रम बढ्यो। सुरुमा भारत रोजगारीको प्रमुख गन्तव्य थियो। त्यसपछि जापान जाने क्रम बढ्यो। २०५०–५२ सालतिर रिष्मीका धेरै युवाहरू जापान पुगे। २०५१ सालपछि युरोप तथा अन्य देशतर्फ जाने क्रम पनि विस्तार हुँदै गयो। हिजो गाउँ छोडेर बाहिर जानु ठूलो निर्णय हुन्थ्यो; आज विदेश जानु धेरै युवाका लागि सामान्य जीवनको हिस्सा बनेको छ। २०६०–६५ सालपछि नेपालभित्रै पनि बसाइँसराइ तीव्र भयो। गैंडाकोट, नवलपरासी, चितवनलगायतका ठाउँमा धेरै परिवार सरे। मेरो सम्झनाअनुसार, गाउँको ठूलो हिस्सा बिस्तारै अन्यत्र बसोबास गर्न थाल्यो। तर यो बसाइँसराइलाई केवल गाउँ रित्तिँदै गएको कथाका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। नवलपरासीको गैंडाकोट धेरै रिष्मी परिवारका लागि नयाँ रिष्मी जस्तै बनेको छ। स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र आफ्ना बालबालिकाका लागि अझ राम्रो अवसरको खोजीमा धेरै परिवार गैंडाकोटमा बसाइँ सरेका छन्। एउटै गाउँका परिवारहरू नयाँ ठाउँमा पनि एकअर्कासँग जोडिएर बस्दा त्यहाँ रिष्मीको सामाजिक सम्बन्ध, आत्मीयता र सहकार्यको एउटा नयाँ रूप विकसित भएको छ। आज पनि राम्रो स्वास्थ्य सेवा, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी तथा भविष्यका अवसरको खोजीमा बसाइँसराइको क्रम रोकिएको छैन। एउटा अर्थमा रिष्मीको भूगोल सरेको छ, तर रिष्मीको समाज सरेको छैन—त्यो नयाँ ठाउँमा पनि आफ्नै सम्बन्ध र पहिचानसहित बाँचिरहेको छ।

गाउँ छोड्नु र गाउँलाई छोड्नु फरक कुरा रहेछ। रिष्मीबाट संसारका विभिन्न ठाउँमा पुगेका युवाहरूले आफ्नो जीवन निर्माण गरे, तर धेरैले गाउँसँगको सम्बन्ध पनि कायम राखे। २०५० सालदेखि युवाहरू जापान जाने र नेपाल बाहिर जाने क्रम तीव्र भयो। नेपालबाट बाहिर भए पनि बाटो निर्माण, कुलो–कुलेसो, मन्दिर, कुल मन्दिर, कोट, विद्यालय तथा अन्य सार्वजनिक संरचनामा विदेशमा रहेका युवाहरूको व्यक्तिगत र सामूहिक योगदान देखिन्छ। धेरैले नेपालमा व्यक्तिगत रूपमा पनि लगानी गरेका छन्। रिष्मीका युवाहरूको नेतृत्व र सामूहिक लगानीमा दरम खोलाको पानी प्रयोग गरी करिब ९ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने परियोजना अघि बढेको छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—विदेशमा पुगेका मानिसहरू गाउँबाट टाढा भए पनि गाउँको विकासबाट टाढा भएका छैनन्। आज रिष्मीलाई फर्केर हेर्दा मलाई अर्को कुरामा पनि गर्व लाग्छ—यो गाउँले धेरै शिक्षित, सामाजिक रूपमा सक्रिय र व्यवसायिक क्षेत्रमा सफल व्यक्तिहरू जन्माएको छ। हिजो खेतबारीमा श्रम गर्ने, ढिकी–जाँतो चलाउने र सीमित साधनमा जीवन बिताउने यही गाउँका सन्तानहरू आज शिक्षा, सामाजिक सेवा, व्यवसाय, रोजगारी र विभिन्न पेशागत क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनाउन सफल भएका छन्। अवसरको खोजीमा गाउँबाहिर रहे पनि उनीहरू गाउँबाट अलग भएका छैनन्। कोही आर्थिक सहयोगमार्फत, कोही सामाजिक काममार्फत, कोही विकास निर्माणमा प्रत्यक्ष सहभागितामार्फत र कोही विभिन्न माध्यमबाट निरन्तर रिष्मीसँग जोडिइरहेका छन्। मलाई लाग्छ, गाउँको वास्तविक समृद्धि केवल गाउँमा मानिसहरू बस्नुमा मात्र होइन; गाउँबाट बाहिरिएका मानिसहरूले आफ्नो ज्ञान, सीप, अनुभव, सफलता र स्रोतलाई आफ्नो जन्मभूमिसँग जोड्न सक्नुमा पनि छ। रिष्मीका सन्तान जहाँ पुगेका छन्, त्यहाँ उनीहरूले आफ्नो परिचय बनाएका छन्। तर उनीहरूको परिचयको एउटा आधार रिष्मी पनि हो। यही कारणले आज रिष्मी एउटा सानो भूगोल भएर पनि संसारका विभिन्न कुनामा फैलिएको ठूलो परिवारजस्तो लाग्छ।

आज रिष्मीमा मोटरबाटो छ, बिजुली छ, सूचना र प्रविधिले संसारलाई हातमा ल्याइदिएको छ। हिजो हामीले कल्पना नगरेका सुविधा आज गाउँमा पुगेका छन्। तर एउटा प्रश्न मनमा आउँछ—हिजो सुविधा कम थिए, तर मानिसहरू धेरै थिए; आज सुविधा धेरै छन्, तर मानिसहरू कम छन्। धेरै घरहरू उभिएका छन्, तर कतिपय घरका ढोका बन्द छन्। खेतबारी छन्, तर कतिपयमा खेती हुन छाडेको छ। आँगन छन्, तर बालबालिकाको आवाज कम सुनिन्छ। बाटाहरू छन्, तर ती बाटामा पहिलेको जस्तो मानिसको आवतजावत छैन। कहिलेकाहीँ लाग्छ, गाउँका ती बाटाहरू अझै पनि आफ्ना मानिसहरू फर्कने प्रतीक्षामा छन्। तर अर्को कोणबाट हेर्दा रिष्मी हराएको छैन। उसका मानिसहरू गैंडाकोट, चितवन, नवलपरासी, काठमाडौं र देशका विभिन्न ठाउँमा छन्; जापान, युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया र संसारका अनेक कुनामा छन्। जहाँ पुगे पनि उनीहरूले आफ्ना सम्बन्ध, स्मृति र जन्मभूमिसँगको नाता बोकेर गएका छन्। त्यसैले रिष्मीको कथा गाउँ छोडेर जानेहरूको कथा मात्र होइन; आफ्नो गाउँलाई संसारभरि बोकेर हिँड्ने मानिसहरूको कथा पनि हो। समयले मलाई पनि रिष्मीबाट बाहिर ल्यायो। म चितवन आएँ, देशका विभिन्न ठाउँमा पुगेँ र संसारका धेरै देश देखेँ। जीवनले अनेक मोड देखायो। तर जति टाढा गएँ, उति नै आफ्नो सुरुवातको महत्व बुझ्दै गएँ। रिष्मीमा मेरो जमिन अझै छ। त्यहाँ मेरो बाल्यकाल छ, मेरा साथीहरू छन्, मेरा आफन्तहरू छन्, मेरा हाँसो, मेरा दुःख, मेरा सपना र मेरा संघर्षका पहिलो पाइलाहरू त्यही माटोमा छन्। कहिलेकाहीँ कुनै गाउँको बाटो, पिपलको रूख, खेतको गन्ध वा पुरानो गीत सुन्दा अचानक रिष्मी सम्झिन्छु। त्यसबेला लाग्छ—मानिस संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि उसको बाल्यकालको गाउँ उसको मनबाट कहिल्यै टाढा हुँदैन। आज म जहाँ छु, जुन अवस्थामा छु, मेरो यात्राको एउटा ठूलो हिस्सा रिष्मीले बनाएको हो। त्यही गाउँले मलाई जन्मायो, हुर्कायो, संस्कार दियो, समाज बुझायो र संसारतिर जाने आधार बनायो। त्यसैले मेरो लागि रिष्मी केवल जन्मस्थान होइन—मेरो पहिचानको पहिलो आधार हो। रिष्मीका घरहरू आज पनि छन्, खेतबारी आज पनि छन्, पँधेरा, बाटा, पीपल र चौतारीहरू पनि छन्। बदलिएको छ त मानिसहरूको उपस्थिति र गाउँको पुरानो चहलपहल। तर संसारका विभिन्न कुनामा पुगेका रिष्मीका सन्तानहरूको मनमा त्यो गाउँ अझै जीवित छ। सायद गाउँको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही हो—मानिस गाउँबाट टाढा जान सक्छ, तर गाउँ मानिसको मनबाट टाढा जान सक्दैन। रिष्मीले मलाई संसारतिर पठायो; संसारले मलाई धेरै कुरा दियो, तर मेरो मनको एउटा हिस्सा सधैँ रिष्मीमै रहनेछ।