दसैँको टीका जमरा : संस्कृतिको उज्यालो र जीवनको आशिर्वाद

अप्सरा रिमाल

नेपालको सबैभन्दा ठूलो पर्वका रूपमा मनाइने दसैँ नेपाली समाजको सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक एकताको प्रतिक हो । विजयादशमी अर्थात् टीका र जमराको दिनलाई दसैँको पराकाष्ठा मानिन्छ । वर्षभरिका दुख, कष्ट, असन्तोष र असफलतालाई विस्थापित गर्दै नयाँ उत्साह, आशा र जीवनको उज्यालो भर्ने अवसरका रूपमा टीका–जमराले आफ्नो विशेष स्थान ओगटेको छ । यस वर्षको दसैँ सुरु भइसकेको छ । ६ गते घटस्थापनाबाट सुरु भएको दसैँअन्तर्गत १६ गते विजया दशमी परेको छ ।

टीका–जमराको धार्मिक आधार

दसैँमा प्रयोग गरिने रातो टीका र हरियो जमराले हिन्दु धर्मशास्त्रसँग गहिरो सम्बन्ध बोकेको पाइन्छ । पुराण र धर्मग्रन्थअनुसार, दसैँको मुख्य सन्देश भनेको असत्यमाथि सत्यको विजय हो । देवी दुर्गाले महिषासुर नामक दानवलाई पराजित गरेको विजय दिवसको सम्झनामा विजयादशमी पर्व मनाइन्छ । यही दिन दुर्गाभक्तहरूले देवीलाई फूल, अक्षता, प्रसाद चढाएर शक्तिपूजाको समाप्ति गर्दै टीका–जमराको आरम्भ गर्छन् । रातो टिका शक्ति, प्रेम र एकताको प्रतीक हो भने जमरा हरियाली, जीवनशक्ति र समृद्धिको चिन्ह हो । जमरा सामान्यतया धान, मकै वा जौबाट तयार पारिन्छ र नवमीको दिन पूजा गरिएको कलशमा राखिएको जमरालाई देवीको प्रसाद मानिन्छ ।

टीका–जमराको तयारी प्रक्रिया

दसैँ सुरु हुनु अघि घर–घरमा “घटस्थापना” गरिन्छ । उक्त दिन जमिनको माटो पूजा कोठामा ल्याई त्यसमा अन्नका बीउ रोपिन्छ । अन्नका अंकुरित हरियो पातहरू नै जमरा हुन् । दश दिनसम्म पूजापाठ गरेर संरक्षित गरिएको जमराले धार्मिक पवित्रता बोकेको हुन्छ ।

टीका तयार गर्न चामल धुई–सुकाई रातो अबिर, दही र जमरासँग मिसाइन्छ । देवीको प्रसादका रूपमा तयार पारिएको टीका–जमरालाई दशमीको दिन परिवारका जेठाज्येष्ठले साना–ठूला सबैलाई लगाइदिन्छन् । टीका लगाउँदा “आयु, स्वास्थ्य, समृद्धि र विजय प्राप्त होस्” भन्ने आशीर्वचन दिइन्छ । बिभिन्न धर्म–संस्कृति मान्नेहरुले अक्षताको रंग फरक फरक पनि पार्ने गर्छन् । कसैले रातो अक्षताको टीका लगाउँछन् भने कसैले सेतो वा कसैले पहेंलो ।

सामाजिक पक्ष

दसैँको टीका–जमराले टुटेका सम्बन्ध जोड्ने र आत्मीयता बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छ । वर्षभरि व्यस्तताका कारण टाढा भएका परिवारजन, आफन्त र साथीभाइ यस अवसरमा भेटघाट गर्छन् । विशेष गरी टीका लगाउने दिन गाउँ–घरमा ठूलो भेला हुने चलन छ । गाउँभरिका दाजुभाइ, दिदीबहिनी, काका–मामा, बुबा–आमा सबैले एकै ठाउँमा भेला भई टीका–जमरासँगै मिठा भोजन बाँडफाँड गर्छन् । यसरी टीका–जमराले मात्र धार्मिक वा प्रतीकात्मक महत्व बोकेको छैन, सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने एउटा माध्यमका रूपमा पनि यसले कार्य गर्दछ ।

आर्थिक पक्ष

दसैँमा घर–घरमा नयाँ कपडा, स्वादिष्ट खाना र मिठाईहरू बनाइन्छन् । यसले स्थानीय बजारलाई सक्रिय पार्छ । टीका–जमराको दिन विशेष गरी राता कपडा, धुप–दियो, दही, अबिर, अन्नबालीजस्ता वस्तुको माग बढ्छ । बजारमा सुनचाँदीका गहना, लत्ताकपडा र भोज्यवस्तु बिक्री बढ्ने भएकाले यसलाई आर्थिक चहलपहल बढाउने पर्वका रूपमा पनि लिने गरिन्छ ।

परम्परा र आधुनिकता

अघिल्ला पुस्तामा टीका–जमराको अभ्यास निकै गम्भीर धार्मिक भावना र संस्कारसँग जोडिएको थियो । आजको पुस्ता भने यसलाई धेरै हदसम्म सामाजिक भेटघाट, रमाइलो र मनोरञ्जनसँग पनि जोडेर हेर्छ । यद्यपि, टीका–जमराको महत्व अझै पनि अविचलित छ । सहरमा बस्ने धेरैले छोटकरीमा परिवारसँग मात्र टीका लगाएर समय बिताउँछन् भने गाउँमा अझै पनि दिनभरि घर–घरमा घुम्दै टीका लगाउने परम्परा कायम छ । सामाजिक सञ्जालमा फोटो खिचेर साझेदारी गर्ने आधुनिक अभ्यासले पनि यसलाई नयाँ रूप दिएको छ ।

संस्कृतिको निरन्तरता

नेपाल बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक समाज हो । विभिन्न संस्कार, धर्म र संस्कृतिहरू सहअस्तित्वका साथ यहाँ फस्टाइरहेका छन् । तर पनि दसैँको टीका–जमराले सम्पूर्ण नेपालीलाई एउटै धागोमा बाँध्ने भूमिका खेलिरहेको छ । चाहे पहाडी होस् वा तराई, गाउँ होस् वा सहर, धनी होस् वा गरीब— सबैले यो पर्वलाई समान उत्साहका साथ मनाउँछन् ।

टीका–जमराले दिने सन्देश

टीका–जमराले प्रेम, एकता, मेलमिलाप र सहिष्णुताको सन्देश दिन्छ । यो केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, सामाजिक सन्देश बोकेको पर्व पनि हो । मान्छेबीच बढ्दो दूरीलाई घटाउने, आत्मीयतामा जोड दिने र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने अवसर यसले दिन्छ ।

निष्कर्ष

‘दसैँको टीका जमरा’ केवल एक दिनको धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, नेपाली समाजको पहिचान, संस्कार र जीवनशैलीसँग गहिरो सम्बन्ध बोकेको परम्परा हो । टीकाले जीवनमा प्रेम, शक्ति र एकताको रंग भर्छ भने जमराले हरियाली, आशा र समृद्धिको प्रतीक बोकेको हुन्छ । यसले हाम्रा सामाजिक सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ, संस्कृतिलाई निरन्तरता दिन्छ र नयाँ पुस्तालाई आफ्नै मौलिकता सम्झाउँछ ।

यसरी दसैँको टीका–जमराले नेपाली समाजलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले सशक्त पार्दै आएको छ । पर्व मनाउने शैलीमा केही परिवर्तन भए पनि यसको मूल आत्मा भने कहिल्यै परिवर्तन हुने छैन । यही कारण, दसैँको टीका–जमरा केवल पर्व होइन, जीवनका लागि प्रेरणा र संस्कृतिको उज्यालो हो ।