धर्म : परिभाषा, उद्देश्य र विश्वव्यापी प्रभाव, दीपशिखा शर्माको लेख

धर्म एक प्रणाली हो, जसले व्यक्तिहरूको आस्था, विश्वास, र व्यवहारलाई मार्गदर्शन गर्दछ। धर्ममा धार्मिक ग्रन्थ, अनुष्ठान, नैतिक मूल्यहरू, र आध्यात्मिक अभ्यासहरू समावेश हुन्छन्। धर्मले मानिसलाई जीवनको अर्थ, उद्देश्य, र मूल्यहरूको खोजीमा सघाउँछ, साथै व्यक्तिको र सामाजिक जीवनमा नैतिकता र सदाचारको स्थापना गर्दछ। विभिन्न संस्कृतिहरू र समाजहरूमा धर्मले भिन्न भिन्न रूप र प्राथमिकताहरू लिनेे गर्छ, तर यसका मूल उद्देश्य भने समान छन् । जस्तैः आध्यात्मिक उन्नति, नैतिक मार्गदर्शन, र सामूहिक एकता आदि । संसारभर फैलिएका विभिन्न धर्महरुको बिषयमा यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको छ।

धर्म भनेको के हो?

धर्मको परिभाषा व्यक्ति, समुदाय, र संस्कृति अनुसार फरक फरक हुनसक्छ। सामान्यतया, धर्म मानिसहरूको आस्था, विश्वास, र नैतिक आचरणको आधारमा जीवनलाई सुचारू रुपमा सन्चालन गर्न प्रयोग गरिने प्रणाली हो। धर्मले मानिसलाई आन्तरिक शान्ति, जीवनको उद्देश्य, र संसारमा कसरी बाँच्ने भन्ने मार्गदर्शन प्रदान गर्ने गर्छ। यसले परम्परा, अनुष्ठान, नियम, र आध्यात्मिक दृष्टिकोणलाई समेट्छ।

वैदिक सनातन हिन्दू धर्म अनुसार,”धर्म”लाई सत्य र कर्तव्यको बाटो मानिन्छ, जसले व्यक्तिगत तथा सामाजिक कर्तव्य र उत्तरदायित्वलाई बुझाउँछ। यसैगरी विश्वमा फैलिएका विभिन्न धर्महरूले आफैंले प्रस्तुत गर्ने भगवान, प्रकृति, आत्मा, पुनर्जन्म, वा मोक्ष जस्ता विषयमा बिशेष आस्था राख्छन्। धर्मको भूमिकाले व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनलाई नैतिकता, सदाचार, र सहिष्णुताको आधारमा जीवनयापन गर्न प्रेरित गर्ने काम गर्दछ।

धर्मको उद्देश्य के हो ?

धर्मको उद्देश्य मानिसको जीवनलाई नैतिक, आध्यात्मिक, र सामाजिक रूपमा मार्गदर्शन गर्नु हो। विभिन्न धर्मका परम्परा र शिक्षामा फरक-फरक उद्देश्यहरू भए पनि, सामान्यतया धर्मका प्रमुख उद्देश्यहरू यस प्रकार छन्:

१. आध्यात्मिक उन्नति: धर्मले मानिसलाई आफ्नो आत्मा र अस्तित्वको गहिरो अर्थबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ। यसले आत्मज्ञान, मोक्ष, वा निर्वाणजस्ता लक्ष्यहरूको खोजीमा मानिसलाई मार्गदर्शन दिन्छ।

२. नैतिक मार्गदर्शन: धर्मले नैतिक मूल्यहरू प्रदान गर्दै मानिसलाई सही र गलत बीचको भिन्नता सिकाउँछ। यसले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सदाचार, इमानदारी, न्याय, र परोपकारलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ।

३. शान्ति र मानसिक शान्तिको खोज: धर्मले मानिसलाई आन्तरिक शान्ति, धैर्य, र मानसिक स्थिरता प्राप्त गर्न सघाउँछ। ध्यान, प्रार्थना, र योगजस्ता अभ्यासहरूले मानिसलाई तनावबाट मुक्त गर्दै शान्तिको अनुभूति दिन्छ।

४. सामाजिक एकता र सद्भाव: धर्मले समुदाय र समाजलाई एकतामा बाँध्न सघाउँछ। यसले मानिसलाई परोपकार, परस्पर सहयोग, र सहिष्णुता जस्ता गुणहरूको महत्त्व बुझाउँदै सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ।

५. पुनर्जन्म र मोक्षको तयारी: धेरै धर्महरूले पुनर्जन्म वा मृत्युपछि जीवनमा विश्वास राख्छन्, र धर्मको उद्देश्य मानिसलाई यो चक्रबाट मुक्त गराउँदै मोक्ष वा परमानन्द प्राप्त गर्न सहयोग गर्नु हो।

६. जीवनको उद्देश्य पत्ता लगाउन मद्दत: धर्मले मानिसलाई जीवनको अर्थ र उद्देश्यबारे प्रश्न सोध्न, उत्तर खोज्न, र आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने दिशामा अघि बढ्न मार्गदर्शन गर्छ।

७. मानवता र परोपकार: धर्मले मानिसलाई अरूको सेवा गर्न, करुणा देखाउन, र दयालु हुन सिकाउँछ। यसले मानिसलाई व्यक्तिगत हितभन्दा समाजको हितलाई प्राथमिकता दिन प्रोत्साहित गर्छ।

समग्रमा, धर्मको उद्देश्य मानिसलाई भौतिक र आध्यात्मिक जीवनमा सन्तुलन, शान्ति, र परिपूर्णता प्राप्त गर्न मार्गदर्शन गर्नु हो।

के धर्म सभ्यता हो ?

धर्म र सभ्यता एक अर्कासँग सम्बन्धित भएपनि तिनीहरू फरक अवधारणाहरू हुन्। धर्मले विश्वास, आस्था, आध्यात्मिकता, र मानिसहरूको जीवनमा हुने नैतिक मार्गदर्शनलाई सम्बोधन गर्छ, भने सभ्यता एक व्यापक अवधारणा हो, जसले मानिसहरूको जीवनशैली, सामाजिक संरचना, संस्कृति, अर्थव्यवस्था, र राजनीतिक व्यवस्थालाई समेट्छ।

धर्म सभ्यताको एक महत्वपूर्ण हिस्सा हो, तर सभ्यता धर्मभन्दा ठूलो र समग्र अवधारणा हो। सभ्यतामा धर्मसहित कला, विज्ञान, शिक्षा, सामाजिक संस्थाहरू, कानुनी प्रणाली, र सांस्कृतिक प्रथाहरू समावेश हुन्छन्। धर्मले सभ्यताको विकासमा योगदान पुर्‍याएको हुन्छ, विशेष गरी नैतिक मूल्यहरूको स्थापना र सामाजिक एकताको सन्दर्भमा, तर सभ्यता धर्मको परिधिभन्दा बाहिरका पक्षहरू पनि समेट्छ।

धर्मले मानिसहरुलाई कस्तो शिक्षा दिन्छ?

धर्मले मानिसहरूलाई जीवनमा सकारात्मक, नैतिक, र आध्यात्मिक शिक्षाहरू प्रदान गर्छ। यी शिक्षाहरू विभिन्न धर्महरूमा फरक भएपनि सामान्य शिक्षा भने प्रायः सबै धर्महरूले दिने गर्छन्:

१. नैतिकता र सदाचार: धर्मले सधैं सत्य बोल्न, इमान्दार हुन, न्यायपूर्ण व्यवहार गर्न, र अरूको सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ। यसले मानिसहरूलाई गलत र सहीको बीचमा भिन्नता सिकाउँछ।

२. सहिष्णुता र करुणा: धर्मले दया, करुणा, र अरूलाई सहयोग गर्न प्रेरित गर्छ। यसले मानिसलाई अरूसँग सहानुभूति राख्न, क्षमा गर्न, र मेलमिलापको भावना पाल्न सिकाउँछ।

३. आध्यात्मिकता र आत्मचिन्तन: धर्मले मानिसहरूलाई आन्तरिक शान्ति र ध्यानमार्फत आत्म-चिन्तन गर्न सघाउँछ। यसले मानिसलाई जीवनको गहिरो उद्देश्य र आत्माको महत्वबारे सोच्न प्रेरित गर्छ।

४. कर्तव्यबोध र जिम्मेवारी: धर्मले मानिसहरूलाई आफ्नो परिवार, समाज, र राष्ट्रप्रति कर्तव्य र जिम्मेवारीको शिक्षादिन सक्छ। यसले परिवारप्रतिको प्रेम, समाजप्रतिको सेवा, र समाजिक एकताको महत्त्वलाई बुझाउँछ।

५. शान्ति र सद्भाव: धर्मले हिंसा र घृणाको विरोध गर्दै शान्ति, मेलमिलाप, र प्रेमको सन्देश दिन्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा मात्रै नभई समाज र विश्वव्यापी रूपमा पनि शान्तिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

धर्मको उद्देश्य मुख्यतः मानिसलाई नैतिक, आध्यात्मिक, र सामाजिक रूपमा प्रबुद्ध बनाउँदै समाजमा सकारात्मक योगदान
पुर्याउन प्रेरित गर्नु हो।

संसारमा कुन कुन धर्मको बाहुल्यता रहेको छ?

संसारभरि विभिन्न धर्महरूको अभ्यास भैरहेको छ। विश्वव्यापी रूपमा ठूलो संख्यामा मानिसहरूले धर्मको अनुकरण गरेका छन्।संसारमा फैलिएका धर्महरू यस प्रकार रहेका छन् :

१. क्रिश्चियन धर्म (इसाई धर्म): विश्वको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो, जसमा झन्डै २.३ अर्ब भन्दा बढी अनुयायीहरू छन्। यो धर्म मुख्यतया युरोप, उत्तर र दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका, र अष्ट्रेलियामा व्यापक रूपमा फैलिएको छ। क्रिश्चियन धर्ममा बाइबल प्रमुख ग्रन्थ हो, र यसमा येशू ख्रीष्टलाई परमेश्वरको पुत्र मानिन्छ।

२. इस्लाम: इस्लाम धर्मको लगभग १.९ अर्ब अनुयायीहरू छन्, र यो विश्वको दोस्रो ठूलो धर्म हो। यो मुख्यतया मध्यपूर्व, उत्तर अफ्रिका, दक्षिण एशिया, र इन्डोनेसियामा फैलिएको छ। इस्लाम धर्ममा पैगम्बर मोहम्मदलाई अन्तिम पैगम्बर मानिन्छ र कुरान यस धर्मको पवित्र ग्रन्थ हो।

३. हिन्दू धर्म: झन्डै १.२ अर्ब भन्दा बढी अनुयायीहरू भएको हिन्दू धर्म विश्वको तेस्रो ठूलो धर्म हो। यो विशेष गरी भारत, नेपाल, र बांग्लादेशमा व्यापक छ। हिन्दू धर्मको विविध शिक्षाहरूमा वेद, उपनिषद, गीता जस्ता ग्रन्थहरू समावेश छन्।

४. बौद्ध धर्म: बौद्ध धर्मको झन्डै ५० करोडभन्दा बढी अनुयायीहरू छन्। यो धर्म विशेष गरी पूर्वी एशिया, दक्षिण पूर्वी एशिया, र तिब्बतमा व्यापक छ। यस धर्मका संस्थापक गौतम बुद्ध हुन्, र यसले ध्यान, करुणा, र निर्वाणको शिक्षामा जोड दिन्छ।

५. सिख धर्म: सिख धर्मका करिब ३ करोड अनुयायीहरू छन्, र यो विशेष गरी भारतको पंजाब क्षेत्रमा व्यापक छ। यस धर्मका संस्थापक गुरु नानक हुन्, र यसका प्रमुख ग्रन्थ गुरु ग्रन्थ साहिब हुन्।

६. यहूदी धर्म: यहूदी धर्मका करिब एक करोड ५० लाख अनुयायीहरू छन्, र यो मुख्य रूपमा इजरायल र केही पश्चिमी देशहरूमा पाइन्छ। यो धर्ममा तोराह प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ हो, र योधर्मलार्ई विश्वका सबैभन्दा पुराना संगठित धर्महरू मध्ये एक मानिन्छ।

७. चिनियाँ पारम्परिक धर्म: यसमा ताओवाद, कन्फ्युसियसवाद, र चिनियाँ लोक धर्महरू समावेश छन्, जसका लाखौं अनुयायीहरू छन्। यो धर्म विशेष गरी चीनमा व्यापक छ।

यी धर्महरूको अलावा, संसारमा अन्य थुप्रै साना र क्षेत्रीय धर्महरू पनि छन्, जस्तै जैन धर्म, शिन्टो, पारसी धर्म, र अन्य आदिवासी वा लोक धर्महरू।

हिन्दु धर्मको प्रतीक

हिन्दू धर्मका प्रतीकहरू धेरै छन्, तर सबैभन्दा प्रमुख प्रतीकको रूपमा “ओम्” (ॐ) चिनिन्छ। यो ध्वनि ब्रह्माण्डको सृष्टि र अस्तित्वको प्रतीक हो र यसले ध्यान र आध्यात्मिकता सँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ।

अन्य केही महत्त्वपूर्ण प्रतीकहरूमा स्वस्तिक, त्रिशूल, र लिङ्ग (शिव लिङ्ग) पनि समावेश छन्। यी प्रतीकहरूले विभिन्न अर्थ र महत्त्व व्यक्त गर्छन्, जस्तै शान्ति, समृद्धि, शक्ति, र भगवानको उपस्थिति।

हिन्दु धर्मको पवित्र पुस्तकहरु

हिन्दू धर्मका पवित्र पुस्तकहरूमा प्रमुख रूपमा निम्नलिखित सामेल छन्:

१. वेदहरू: चार मुख्य वेद छन् ति हुन् :

ऋग्वेद, सामवेद ,यजुर्वेद ,अथर्ववेद

२. उपनिषद्: वेदहरूको अन्तिम भाग, जसमा तात्त्विक ज्ञान र ध्यानका विषयमा चर्चा गरिएको छ।

३. भागवत पुराण: भगवान कृष्णको जीवन र शिक्षाबारे विस्तृत वर्णन गर्ने पवित्र ग्रन्थ।

४. रामायण: वाल्मीकिद्वारा लेखिएको, ग्रन्थले भगवान रामको जीवन र लव-कुशको कथा सुनाउँछ।

५. महाभारत: विश्वको सबैभन्दा ठूलो महाकाव्य, जसमा भगवदगीता समावेश छ।

६. गीता: महाभारतको एक भाग, जसमा भगवान कृष्णले अर्जुनलाई जीवन, धर्म, र कर्मका बारेमा शिक्षा दिन्छन्।

७. पुराणहरू: विभिन्न पुराणहरूमा हिन्दू देवता र देवत्वको कथाहरू छन्।

यी ग्रन्थहरूले हिन्दू धर्मको विश्वास, परम्परा, र शिक्षालाई स्पष्ट पार्नमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।

विश्वको सबैभन्दा पूरानो वैदिक सनातन हिन्दु धर्म :

विश्वको सबैभन्दा पूरानो धर्मको सन्दर्भमा निश्चित रूपमा भन्न कठिन छ, किनकि प्राचीन धर्महरूको इतिहास धेरै प्राचीन समयमा मौखिक रूपमा मात्र प्रयोगमा आएको थियो । यस्ता धर्महरुमा लिखित प्रमाणहरूको अभाव छ। तथापि, पुरातात्त्विक प्रमाणहरू र ऐतिहासिक अध्ययनका आधारमा धेरैजसो विद्वानहरूले वैदिक सनातन हिन्दू धर्मलाई संसारको सबैभन्दा पुरानो संगठित धर्म मान्ने गर्छन्।

हिन्दू धर्मको उत्पत्ति प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपमा झन्डै ४००० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ, र यसलाई वेदहरूको युगसँग जोडिन्छ, जुन प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ हुन्। यसलाई “सनातन धर्म” भनिन्छ, जसको अर्थ अनन्त धर्म हो।

त्यसैगरी, अन्य पुरातन धर्महरूको चर्चा गर्दा मेसोपोटामिया, प्राचीन मिस्र, र सुमेरियन सभ्यताका धार्मिक प्रथाहरू पनि महत्वपूर्ण मानिन्छन्, तर ती धर्महरू आधुनिक समयसम्म जीवित छैनन्। हिन्दू धर्म भने निरन्तर अभ्यास भइरहेको छ।

अभिलेख अनुसार बिश्वमा सबभन्दा पहिले जन्मिएको धर्म जुन सम्पूर्ण बिश्वभर फैलिएको थियो, त्यो वैदिक सनातन धर्म हो। त्यही धर्मलाई भारतमा रहेका अंग्रेजहरुले पछि हिन्दु धर्म भनेर नाम दिएका थिए। बौद्ध , जैन, ईसाई , ईस्लाम, सिख, सिन्तो, धर्म भन्दा अगाडि जति पनि धर्म जन्मिएका थिए ती सबै वैदिक सनातन धर्म हुन्। प्रकृति पुजक, बोन धर्म , किराँत , वैदिक सनातन हिन्दु धर्म सबै उस्तै हुन् ।

समय काल परिस्थिति, जातजाति, भाषा अनुसार बिस्तारै धर्मको नाम अनी पुजा गर्ने तरिका फरक भएको हुनसक्छ । अफ्रिकामा पनि ईसाई र मुस्लिमले कब्जा गर्नु अगाडि वैदिक सनातन या प्रकृतिको पुजा गर्ने चलन थियो। अहिले पुन: अफ्रिकीहरु ईसाई र इस्लाम धर्म त्यागेर बिस्तारै सनातन धर्म तर्फ फर्किदैछन्।

युरोप र अमेरिका, अष्ट्रेलिया र न्युजिल्याण्डका करोडौं मानिसहरुले ईसाई धर्म त्यागिसकेका छन् र त्याग्दैछन्। नेपाल , कंगो र अन्य अति गरिब देशका जनताहरु भने ईसाई मिशनरीहरुको प्रचार प्रसारमा लठ्ठिएर, लोभ लालचमा फँसेर आफ्नो मातृ धर्म त्यागेर ईसाईको दलाली र गुलामी गर्न थालेका छन्।

उनीहरुका सन्ततिहरु पनि कुरा बुझ्न थालेपछि पुन: सनातन धर्ममा फर्किनेछन्। बास्तबमा जैन, शिख र बौद्द छुट्टै धर्म नभएर सम्प्रदाय हुन् । मुस्लिम धर्ममा सुन्नि , सिया, कुर्द भनेजस्तै
अहिलेका ईस्कोन, कृष्ण प्रणामी, साईबाबा, ओमशान्ती समग्रमा एकै हुन्।

निष्कर्ष
समग्रमा धर्म भनेको सामाजिक मूल्य मान्यताहरू, आस्था, र अभ्यासहरूको एक प्रणाली हो जसले मानिसको आध्यात्मिक र नैतिक जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ। यो दैवी शक्ति प्रति आस्था, र धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्पराका माध्यमबाट निर्देशित हुन्छ। धर्मको मुख्य उद्देश्य व्यक्तिगत तथा सामुदायिक जीवनमा नैतिकता, अनुशासन, र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्नु हो। यसले व्यक्तिहरूलाई जीवनको अर्थ, उद्देश्य, र मृत्युपछिको जीवन जस्ता प्रश्नहरूको उत्तर दिन्छ।

विश्वव्यापी रूपमा, धर्मले राजनीतिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्दै आएको छ। यसले युद्ध र शान्ति, सहिष्णुता, शिक्षा, र सामाजिक न्याय जस्ता विषयहरूलाई पनि प्रभाव पारेको छ। धर्मको शक्तिले सकारात्मक तथा नकारात्मक दुबै प्रकारका परिवर्तनहरू ल्याउन सक्षम छ। यसैले, धर्मले हाम्रो व्यक्तिगत तथा समाजिक विकासलाई निरन्तर टेवा पुर्याईरहेको छ।

©दीपशिखा शर्मा
२०८१/०७/ १गते,बिहिवार काठमाण्डौं।