शुक्रबार, मंसिर ४ २०८३
काठमाडौं । यदि तपाईं मंगल ग्रहको यात्रा गर्ने योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने आफ्ना ‘इमोजी’ हरूलाई भने सँगै नलैजानुहोला।
अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशनमा रहेका अन्तरिक्ष यात्रीहरूले जस्तै मंगल ग्रहमा जाने अन्तरिक्ष यात्रीहरूले पनि पृथ्वीमा रहेका आफ्ना परिवारजनसँग इमेलमार्फत असीमित रूपमा कुराकानी गर्न पाउने छन्। पृथ्वीबाट करिब २५० माइलको उचाइमा रहेको अन्तरिक्ष स्टेशनमा यस्तो सञ्चार लगभग तत्कालै हुन्छ। तर, मंगल ग्रहको हकमा भने यस्तो हुँदैन।
आफ्नो कक्षमा रहेको स्थितिका आधारमा मंगल ग्रह पृथ्वीबाट ३ करोड ४० लाख माइलदेखि २५ करोड माइलसम्मको दूरीमा हुन सक्छ। यसको अर्थ पठाइएको सन्देश प्राप्तकर्ताको मेलबक्ससम्म पुग्न २३ मिनेटसम्मको समय लाग्न सक्छ। त्यसमाथि धेरै डाटा खपत गर्ने ‘इमोजी’ थप्नुभयो भने तपाईंले यात्रामा करिब ४ मेगाबाइटको फाइल बोके सरह हुनेछ, जसले सञ्चार प्रक्रियालाई अझ सुस्त बनाउने छ।
“मैले ‘थम्स-अप’ (औंला उठाएर सहमति जनाउने संकेत) पठाएकै कारण चार मिनेटको [थप] ढिलाइ हुनेछ,” रस एल्डर भन्छन्। उनी नासाद्वारा हालै सम्पन्न गरिएको एक वर्ष लामो सिमुलेसन (नक्कल गरिएको अभियान) का कमान्डर थिए। यो अभ्यास ह्युस्टनस्थित जोनसन स्पेस सेन्टरको परिसरमा रहेको एउटा ह्याङ्गरभित्र निर्माण गरिएको, मंगल ग्रहमा बस्न मिल्ने बासस्थानको एक परिष्कृत नमुना (प्रोटोटाइप) मा सञ्चालन गरिएको थियो।
‘क्रु हेल्थ एण्ड पर्फर्मेन्स एक्सप्लोरेसन एनालग’ नाम दिइएको यस कार्यक्रममा एल्डर र उनका तीन सहकर्मीहरूले सन् २०२५ अक्टोबर १९ देखि २०२६ अक्टोबर ३१ सम्म अर्थात् ३७८ दिनसम्म एउटा १,७०० वर्ग फिटको घेराभित्र समय बिताए। उक्त ठाउँमा सुत्नका लागि चारवटा निजी कोठा, दुईवटा शौचालय, वैज्ञानिक प्रयोग गर्ने क्षेत्र, व्यायाम गर्ने ठाउँ, जसमा स्थिर साइकल र रोइङ मेसिन थिए, टेलिभिजनसहितको बैठक कोठा तथा खाना पकाउने र तयारी गर्ने भान्साकोठाको व्यवस्था थियो।
यस मिसनको उद्देश्य मंगल ग्रहको तुलनात्मक रूपमा छोटो यात्राको अवधि र कार्यभारलाई सकेसम्म हुबहु उतार्नु थियो। भविष्यमा जब ‘रातो ग्रह’ (मंगल ग्रह) तर्फको वास्तविक यात्रा सुरु हुनेछ, अन्तरिक्ष यात्रीहरूले पहिले ६ महिनाको यात्रा गरेर त्यहाँ पुग्नेछन् । त्यसपछि एक वा दुई महिना ग्रहको सतहमा बिताउने छन् र पुनः ६ महिना लगाएर पृथ्वी फर्कने छन्। यसपछि अझ लामो अवधिका मिसनहरू र अन्ततः मंगल ग्रहमा स्थायी आधार शिविर (बेस) स्थापना गर्ने योजना छ। यद्यपि, यस अन्वेषण अभियानका लागि कुनै निश्चित मिति भने अझै तय भइसकेको छैन।
त्यो अन्तिम कामको तयारी गर्न क्रु हेल्थ एण्ड पर्फर्मेन्स एक्सप्लोरेसन एनालगका तथाकथित एनालग अन्तरिक्ष यात्रीहरूले आफ्नो समय आफैंमा मानसिक र शारीरिक परीक्षणहरू गर्न, पानी संरक्षण र पुनर्चक्रण प्रोटोकलहरूको अध्ययन गर्न, सूक्ष्मजीव समुदायहरूमा डिएनए विश्लेषण गर्न, दहन र सामग्री विज्ञानको अनुसन्धान गर्न र समर्पित इनडोर नर्सरीमा बाली उब्जाउनमा बिताए।
तिनीहरूले नक्कली, स्पेससुट गरिएको मंगल ग्रह पदयात्रामा पनि निस्के, नक्कली एयरलकबाट बाहिर निस्किए र आफ्नो क्वार्टर बाहिर “स्यान्डबक्स” उपनाम दिइएको कुराको अन्वेषण गरे, भित्ताहरूमा मंगल ग्रहको परिदृश्यको डायोरामा सहितको रातो माटोको १,२०० वर्ग फिट। तिनीहरू भीअार हेडसेट लगाएर ट्रेडमिलमा हिँड्दै लामो भर्चुअल वास्तविकता भ्रमणहरूमा पनि गए।
र, त्यो सञ्चार ढिलाइ वास्तविक थियो, चालक दलले पठाएको सन्देशहरू “मिसन नियन्त्रण” वा परिवारका सदस्यहरूको कम्प्युटरमा देखा पर्नु अघि २३ मिनेटसम्म लाग्ने र प्रतिक्रियाहरूले अन्तरिक्ष यात्रीहरूसम्म पुग्न अर्को २३ मिनेट लिने गर्थे। “तपाईंले साँच्चै स्पष्ट र संक्षिप्त हुन आवश्यक छ र सन्देश पुर्याउनुपर्छ,” एल्डर भन्छन्, “राउन्ड ट्रिपहरूको संख्यालाई सकेसम्म कम गर्न।”
भविष्यमा मंगल ग्रहमा वास्तविक मिसनहरूको योजना बनाउने टोलीहरूलाई चालक दलले प्रदान गर्ने डेटा अमूल्य हुनेछ। “हामीले [मंगल ग्रहको पैदल यात्रा] प्रदर्शन, व्यायाम विज्ञान, व्यायाम प्रदर्शन, संज्ञानात्मक भार र संज्ञानात्मक प्रदर्शन साथै रक्त कार्य र अन्य प्रकारका बायोमेडिकल डेटा बिन्दुहरू जस्ता धेरै शारीरिक उपायहरू हेर्यौं,” एनालग परियोजना वैज्ञानिक सारा ह्वाइटिङ भन्छिन्, जो चालक दलको हिस्सा थिइनन्।
एनालग अन्तरिक्ष यात्रीहरूको दिनहरू प्रयोगहरू, मर्मतसम्भार र स्यान्डबक्समा यात्राहरूको साथ पूर्ण रूपमा तालिकाबद्ध राखिएको थियो र नियन्त्रकहरूले चीजहरूलाई अझै व्यस्त बनाए, सिमुलेटेड ब्रेकडाउन वा आपतकालिनहरूको बारेमा कहिलेकाहीं अलर्टहरू फ्याँक्दै, जसलाई “इन्जेक्ट” भनेर चिनिन्छ।
“तिनीहरू ती चीजहरूको अंश हुन् जुन एनालगले उपकरण विफलताको सन्दर्भमा पत्ता लगाउन खोजिरहेको छ,” ह्वाइटिङ भन्छिन्, “तिनीहरूमध्ये केही इन्जेक्ट हुन् र केही वास्तविक हुन्।”
बासस्थानमा जीवन त्यति कठिन थिएन। टोलीले बोर्ड गेमहरू आफूसँगै ल्याएको थियो र मनपर्ने चलचित्रहरूले भरिएको डीभीअार प्रकारको प्रणाली थियो। “म चलचित्रहरूको ठूलो प्रशंसक हुँ,” एल्डर भन्छन्, “त्यसैले मेरो संग्रह धेरै ठूलो थियो। तपाईंले भन्नुभयो, मसँग सायद यो थियो। मलाई लाग्छ कि घरको डिजिटल डेटा पक्षको लागि मेरो अधिकांश आवंटन चलचित्रहरू थिए, त्यसैले मैले ती सबै ल्याएँ।”
सुत्ने कोठा आरामदायी र निजी थियो, ६० वर्ग फिटको, जसमा दुईवटा ओछ्यान, डेस्क र कुर्सी, भण्डारण ठाउँ र समायोज्य प्रकाश थियो। नुहाउने ठाउँ तातो र वास्तविक थियो, विलासी अन्तरिक्ष स्टेशन अन्तरिक्ष यात्रीहरूसँग हुँदैन, भिजेको वाइप र सुख्खा शैम्पूमा भर पर्दै। तर, नुहाउने ठाउँहरू पनि छोटो थिए किनकि चालक दलले मंगल ग्रहमा जस्तै पानी, साबुन र शैम्पू संरक्षण गर्न सचेत हुनुपर्थ्यो।
खाना पास गर्न मिल्ने थियो, अन्तरिक्ष स्टेशन मेनुमा भएको जस्तो होइन, जुन आफैंमा सैन्य-शैलीको खाना-तयार-खाने, थर्मोस्टेबिलाइज्ड र रिहाइड्रेटेबल रासन जस्तै हो । जुन विभिन्न प्रकारका एन्ट्रीहरू, साइडहरू र मिठाईहरूमा आउँछ। तर, एनालग चालक दलले साइटमा उब्जाएको ताजा तरकारीहरूसँग संरक्षित भाडालाई पनि पूरक बनायो। वास्तविक मिसनमा, चालक दलको लागि अक्सिजन र बिरुवाहरूको लागि कार्बन डाइअक्साइड दुवै जहाजमा बोकेर ग्रहको कार्बनडाइ अक्साइड वायुमण्डलबाट सङ्कलन गरिनेछ।
“हामीसँग गोलभेडा, खुर्सानी जस्ता चीजहरू थिए, चाहे त्यो मसालेदार होस् वा गुलियो, धेरै पातदार सागसब्जी र विभिन्न सलाद र धेरै फरक जडीबुटीहरू थिए,” एल्डर भन्छन्, “हामीसँग पुदिना र तुलसी थियो, त्यसैले हामीसँग पहिले नै भएको खानामा थप्न फरक विकल्पहरू थिए।”
चालक दल तीन पुरुष र एक महिला मिलेर बनेको थियो। एल्डर, एक वायु सेना परीक्षण पाइलट, साथै एलेन एलिस, एक अमेरिकी अन्तरिक्ष बल अधिकारी; जेम्स स्पाइसर, एक एयरोस्पेस उद्योगमा एक प्राविधिक निर्देशक र एफएउ उपकरण-रेटेड व्यावसायिक हवाईजहाज पाइलट; र विद्युतीय इन्जिनियर म्याथ्यू मोन्टगोमेरी।
जब चार जनालाई एक वर्षभन्दा बढी समयको लागि सानो ठाउँमा सीमित गरिन्छ, व्यक्तित्व भिन्नताहरू हुने निश्चित छ, तर एल्डरले त्यो प्रश्नलाई बेवास्ता गर्छन्, नेशनल आउटडोर लिडरशिप स्कूलमा चालक दलले सौहार्दता र पारस्परिक सीपहरू निर्माण गर्न भाग लिएको कार्यक्रमलाई औंल्याउँदै।
“सबै चालक दलका सदस्यहरूले एकअर्काको बारेमा सबै कुरा सिक्न पाए, जुन हामीले बासस्थान भित्र सामना गर्ने चुनौतीहरूसँग धेरै तुलनात्मक थियो,” उनी भन्छन्, “त्यसैले हामीले एकअर्कालाई राम्रोसँग बुझ्न, हामी आफूलाई संलग्न गराइरहेका लक्ष्यलाई राम्रोसँग बुझ्नको लागि प्रवेश गर्नु अघि थप प्रतिनिधिहरू पायौं।”
वास्तविक मंगल ग्रहमा त्यहाँ जाने टोलीले अनेकौं खतराहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। एनालग मिसनमा पनि केही जोखिमहरू थिए, जसमध्ये धेरैजसो शारीरिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित थिए। मिसनमा आउनु अघि टोलीका कुनै पनि सदस्य डाक्टर, नर्स वा अन्य स्वास्थ्यकर्मी थिएनन्। तर, एलिसलाई ‘मेडिकल अफिसर’ (चिकित्सा अधिकारी) को जिम्मेवारी दिइएको थियो र उनलाई चिकित्सा उपकरणहरू चलाउन तथा सामान्य रोगहरूको निदान गर्न तालिम दिइएको थियो।
यदि साँच्चै कुनै गम्भीर स्वास्थ्य आपतकाल आइपरेको भए मिसन नै अन्त्य गर्नुपर्छ भन्ने थिएन। बिरामीको अवस्था कति गम्भीर छ र रोग अरूमा सर्न सक्ने सम्भावना छ कि छैन भन्ने जस्ता कुराहरूलाई विचार गरेर केवल बिरामी परेका सदस्यलाई मात्र बाहिर निकाल्ने विकल्प अपनाउन सकिन्थ्यो।
एल्डर भन्छन्, “कतिपय अवस्थामा त तत्कालै सोचेर निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ । जस्तै, अहिलेको परिस्थितिमा कस्ता खतराहरू छन् भनेर विचार गर्नु। तर, यस्ता मिसनहरू सुरु गर्नुअघि नै टोलीका सदस्यहरूको स्वास्थ्य र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न निश्चित योजनाहरू बनाइएका हुन्छन्। यसमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त भनेको ‘कसैलाई हानी नपुर्याउनु’ भन्ने हो।”
अहिले बाहिरी संसारमा फर्किएर आफ्ना परिवारसँग रहेका एनालग टोलीका सदस्यहरू अर्को अन्तरिक्ष यात्राका लागि आतुर छन् र यसपटकको यात्रा वास्तविक हुनेछ। नासा ले हालै नयाँ अन्तरिक्ष यात्री उम्मेदवारहरूका लागि आवेदन खुला गरेको छ, जसका लागि नोभेम्बर ७ देखि डिसेम्बर ३ सम्म आवेदन दिन सकिनेछ। छनोट भएका व्यक्तिहरूको घोषणा अर्को वर्षको शरद ऋतुमा गरिनेछ। एनालग टोलीका चारै जना सदस्यहरू आफ्नो आवेदन तयार पार्न जुटिरहेका छन् र उनीहरू सबै अन्तिम छनोटमा पर्न चाहन्छन्।
एल्डर भन्छन्, “हामीले ठट्टामा भन्ने गरेका छौं कि यात्रामा जान तयार भइसकेका चार जना सदस्यहरू त पहिले नै उपलब्ध छन्। त्यसैले, उनीहरूको छनोट निकै सजिलो हुनेछ।”
– टाईमवाट
जनसवाल दैनिक
दर्ता प्रमाणपत्र नंः १४३८/०७६-७७
ठेगाना: दरबारमार्ग-1- काठमाडौँ, नेपाल
ईमेल: [email protected]
मोबाईल नम्बर: 9851095345
© 2026 All right reserved | Site By : sobij