बैंकको ब्याजदरमा निरन्तर कटौती

काठमाडौं(जस)–वर्षको अन्त्यतिर आर्थिक बजारमा चलायमानता उच्च हुने गर्छ, र त्यसको प्रभाव बैंकिङ प्रणालीमा विशेषगरी ब्याजदरमा पनि देखिने गर्छ । यही सन्दर्भमा, असार महिनाको प्रारम्भसँगै देशका अधिकांश वाणिज्य बैंकहरूले बचत तथा मुद्दती निक्षेपको ब्याजदरमा कटौती गरेका छन् । यसले बैंकहरूबीच प्रतिस्पर्धा मात्रै होइन, रणनीतिक सोचको पनि संकेत दिन्छ । बैंकहरूले सार्वजनिक गरेका असार महिनाका ब्याजदर तालिकाहरू हेर्दा, जेठ महिनाको तुलनामा अधिकांश बैंकले ब्याजदरमा कमी गरेको स्पष्ट देखिन्छ । केही बैंकहरू जस्तै नबिल, प्रभु र हिमालयनले भने आफ्नो ब्याजदर स्थिर राखेका छन्, तर समग्र धारणा भने ब्याज घटाउनेतर्फ उन्मुख देखिन्छ ।
तरलताको चाप बैंकहरूमाथि प्रमुख कारक बनेको देखिन्छ । असार लागेसँगै सरकारले ठेक्का, विकास निर्माणलगायतका बिल भुक्तानी तिव्र बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा सरकारबाट रकम बजारमा प्रवाह भएपछि बैंकहरूसँग निक्षेपको मात्रा बढ्ने गर्छ । यसलाई व्यवस्थापन गर्न बैंकहरूले ब्याजदर घटाउने नीति लिएका हुन् । यसका साथै, राष्ट्र बैंकले हालै प्रकाशित गरेको मासिक आर्थिक विवरणले पनि ब्याजदर घटाउने निर्णयमा प्रभाव पारेको छ । वैशाख महिनामा इतिहासमै सबैभन्दा धेरै रेमिट्यान्स भित्रिएको तथ्यांक सार्वजनिक भएपछि बैंकहरू अझ सतर्क बनेका छन् । यो क्रम जारी रहने हो भने निकट भविष्यमा झनै तरलता बढ्ने आशंका बैंकहरूमा देखिएको छ । राष्ट्र बैंकका तथ्यांक अनुसार हाल बैंकिङ प्रणालीमा करिब साढे चार खर्ब रुपैयाँ बराबरको तरलता छ । यो स्थिति बैंकहरूको लागि एकातर्फ अवसर भए पनि अर्कातर्फ जोखिम पनि हो । किनभने अत्यधिक तरलता ब्याजदर घटाउने दबाब त हो नै, लगानी अवसर सीमित हुँदा बैंकहरूको लाभांश प्रभावित हुन सक्ने जोखिम पनि रहन्छ ।
बैंकहरूको ब्याज समायोजनलाई नियाल्दा थुप्रै बैंकहरूले व्यक्तिगत र संस्थागत दुवै प्रकारका मुद्दती निक्षेपमा कटौती गरेका छन् । एनएमबि, सिटिजन्स, ग्लोबल आइएमई, सानिमा, एभरेस्ट, नेपाल एसबिआई, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड जस्ता बैंकहरूले ब्याजदर कटौती गर्दै तरलता घटाउने उपाय अपनाएका छन् । त्यसबाहेक, कृषि विकास बैंकले दीर्घकालीन निक्षेपलाई लक्षित गर्दै दुई वर्षभन्दा माथिको संस्थागत मुद्दतीमा भने ब्याजदर बढाएको छ । यो बैंकको दीर्घकालीन स्रोत निर्माण गर्ने रणनीतिक सोचको संकेत हो । त्यसैगरी, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, नेपाल बैंक, लक्ष्मी सनराइज बैंक र माछापुच्छ्रे बैंकले आंशिक रूपमा ब्याजदर बढाएका छन् । खासगरी बचत खातामा केही बैंकहरूले वृद्धि गरेका छन्, जुन प्रत्यक्ष रूपमा आम सर्वसाधारण निक्षेपकर्तालाई आकर्षित गर्ने उद्देश्यप्रति संकेत गर्छ ।
यो ब्याजदर घटाउने लहर केवल तरलता व्यवस्थापनसम्म सीमित छैन । बैंकहरूबीच मौन प्रतिस्पर्धा पनि सुरु भइसकेको छ । सस्तो ब्याजदरमा ऋण दिएर बजारको ध्यान खिच्ने र बचतकर्ताका लागि आवश्यक न्यूनतम प्रतिफल दिएर बैंकको लागत घटाउने रणनीति स्पष्ट देखिन्छ । तर यसको असर आम नागरिकमाथि पनि पर्न सक्छ । ब्याजदर घट्दा बचतकर्ताले पाउने प्रतिफलमा कटौती हुने भएकाले, व्यक्तिगत आयमा अप्रत्यक्ष असर पर्ने सम्भावना रहन्छ । विशेष गरी, सेवानिवृत्त व्यक्तिहरू वा निश्चित आम्दानी स्रोत नभएका व्यक्तिहरूलाई यो परिवर्तन असहज हुन सक्छ । असार महिना आर्थिक वर्षको अन्तिम महिना हो । यही बेला सरकारी खर्च उच्च हुने भएकाले तरलता व्यवस्थापनका लागि यस्तो ब्याजदर समायोजन नियमित अभ्यास हो । तर आगामी आर्थिक वर्षको सुरुवातसँगै, खासगरी नयाँ मौद्रिक नीतिपछि, ब्याजदरमा फेरि पुनरवलोकन हुन सक्ने संकेतहरू प्रस्ट देखिन थालेका छन् ।
त्यसैले, हालका ब्याजदरहरूलाई अन्तिम नठानी, बैंकहरूको रणनीतिक समायोजनको रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । एकातर्फ स्थिरता खोज्ने प्रयास, अर्कोतर्फ प्रतिस्पर्धामा टिक्ने चाहना—दुवैबीच सन्तुलन मिलाउँदै वाणिज्य बैंकहरू ब्याजदरको नयाँ समीकरण बनाउँदै छन् । असारको यो समायोजन भने बैंकहरूका लागि जति सहज लागे पनि, बचतकर्ताले भने लाभ कम भएको महसुस गर्न थालिसकेका छन् । आगामी हप्ता–महिनामा बजारको प्रतिक्रिया र नियामक निकायको अभिवृत्ति के हुन्छ, त्यसले आगामी ब्याजदरको दिशा निर्धारण गर्नेछ । ब्याजदर घटाउने बैंकहरूमा एनएमबि बैंकले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको अधिकतम ब्याजदर ६.६० प्रतिशतबाट घटाएर ६.०० प्रतिशतमा ल्याएको छ । सिटिजन्स बैंकले बचत खाताको ब्याजदर ४.५० प्रतिशतबाट घटाएर ४.०० प्रतिशत बनाएको छ । यस्तै, व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपमा पनि ५.५० बाट ५.०० प्रतिशतमा झारेको छ ।
ग्लोबल आइएमई बैंकले बचत ब्याजदर ३.५० प्रतिशतमा सीमित गर्दा, सानिमा बैंकले बचतमा ५.०३ बाट ४.०३ प्रतिशत र एक वर्षे व्यक्तिगत मुद्दतीमा ४.८० बाट ४.६० प्रतिशतमा कटौती गरेको छ । कृषि विकास बैंकले पनि एक वर्षे व्यक्तिगत मुद्दतीको ब्याज ४.०० बाट घटाएर ३.५० प्रतिशतमा ल्याएको छ । एभरेस्ट बैंकले बचत खाताको ब्याजदर ३.०५ बाट ३.०० प्रतिशतमा झारेको छ भने व्यक्तिगत मुद्दतीको अधिकतम दर ६.५५ प्रतिशतमा कायम गरेको छ । नेपाल एसबिआई, नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक, सिद्धार्थ बैंक र स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकले पनि ब्याजदरमा कटौती गरेका छन् । यता, केही बैंकहरूले भने ब्याजदरमा वृद्धि गरेका छन् । राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले बचत ब्याजदर ३.००–३.२५ प्रतिशतको दायरा बढाएर ३.००–४.५० प्रतिशत पु¥याएको छ । एक वर्षे मुद्दती निक्षेपमा पनि दर ४.०० बाट ५.०० प्रतिशतमा वृद्धि गरिएको छ ।
नेपाल बैंकले एक वर्षे मुद्दती निक्षेपको ब्याज ४.५० प्रतिशत पु¥याएको छ भने लक्ष्मी सनराइज बैंकले व्यक्तिगत मुद्दती ब्याजदर ३.५० बाट ५.०० प्रतिशतमा उल्लेखनीय वृद्धि गरेको छ । माछापुच्छ्रे बैंकले बचत खातामा ब्याजदर बढाएर ६.०० प्रतिशत पु¥याउँदै निक्षेपकर्ता आकर्षित गर्ने प्रयास गरेको छ । प्राइम कमर्सियल बैंकले भने ब्याजदरमा केवल सामान्य समायोजन मात्र गरेको देखिन्छ । यसैबीच, नबिल बैंक, प्रभु बैंक र हिमालयन बैंकले भने असार महिनाका लागि कुनै परिवर्तन नगरी ब्याजदर स्थिर राखेका छन् । असारको यो समायोजनसँगै आगामी मौद्रिक नीतिमा के हुने हो भन्ने चासो भने अझै बाँकी छ ।