मिथक, स्मृति र सङ्गीतको संगम—‘Jhyamaru Khya: A Tale from Nepal’ सार्वजनिक

काठमाडौं । नेवार लोकविश्वास, नेपाली परम्परागत कला र समकालीन डिजिटल सिर्जनशीलताको संगमका रूपमा तयार पारिएको सङ्गीतमय दृश्य–कथा ‘Jhyamaru Khya: A Tale from Nepal’ सार्वजनिक भएको छ। काठमाडौं आर्ट बिएनालेका लागि तयार गरिएको यस सहकार्यात्मक कलाकृतिले मिथक, स्मृति, सङ्गीत र आधुनिक प्रविधिलाई एउटै भावनात्मक कथामा जोडेको छ।

ज्यामरु ख्याः नेवार लोककथाको ‘ख्याः’बाट प्रेरित एक काल्पनिक, उद्दण्ड र हास्यपूर्ण आत्मा हो। ऊ न देवता हो, न दानव; न पूर्णतः मानव, न पशु। विशाल कालो शरीर, आगोजस्तै रातो कपाल, चञ्चल आँखा र अनियन्त्रित मुस्कान बोकेको ऊ दृश्य संसार र अदृश्य लोकबीच विचरण गर्छ। ऊ व्यवस्था बिथोल्छ, मानिसलाई झुक्याउँछ र उनीहरूले लुकाउन खोजेका अनौठा सत्यहरूलाई उजागर गर्छ।

बाहिरबाट स्वार्थी, अराजक र हास्यास्पद देखिए पनि ज्यामरु ख्याः कहिलेकाहीँ जानाजान र कहिलेकाहीँ अनजानमै रक्षक बन्न पुग्छ। उसले नबोलिएका पीडा सुन्छ, हाँसोद्वारा दुष्टताको सामना गर्छ र भयलाई साहसमा रूपान्तरण गर्छ। उसका प्रत्येक यात्राले उसलाई कहिले संरक्षक, कहिले उपद्रवी र कहिले मानिसकै लोभ, निर्दोषता, दुःख तथा मूर्खता प्रतिबिम्बित गर्ने ऐनाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

‘Jhyamaru Khya: A Tale from Nepal’ को कथा धना नामक एक बहिरा कुमालेको वरिपरि घुम्छ। धना माटोमार्फत मृतकका अन्तिम शब्द सुन्न सक्ने असाधारण क्षमताले सम्पन्न छ। अर्कोतर्फ, घण्टाकर्णसँगको भेटपछि ज्यामरु ख्याःको विशाल पेट अतृप्त र बेचैन आत्माहरूले भरिन्छ। यी दुई पात्रका मार्ग एकअर्कासँग जोडिँदै जाँदा जीवित र मृतकको संसारलाई बाँध्ने अदृश्य शक्तिहरू, लोकविश्वास, सङ्गीत र स्मृतिको रहस्यमय कथा खुल्दै जान्छ।

कलाकार *प्रणव जोशी*को डिजिटल कलात्मक परिकल्पनामा निर्माण भएको यस कृतिले नेपाली परम्परागत चित्रकला, पौराणिक कथा र समकालीन डिजिटल सौन्दर्यशास्त्रबाट प्रेरणा लिएको छ। कलाकारले कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा डिजिटल फिल्म निर्माणका नयाँ सम्भावनालाई परम्परागत सांस्कृतिक संवेदनासँग जोड्दै नेपाली मिथकलाई आधुनिक दृश्यभाषामा पुनःकल्पना गरेका छन्।

यस कृतिको रहस्यमय र भावनात्मक सङ्गीत संसारको रचना तथा निर्देशन प्रसिद्ध सारङ्गीवादक किरण नेपालीले गरेका हुन्। कथाभित्र सारङ्गी केवल वाद्ययन्त्रका रूपमा नभई जीवित र मृत संसारबीच संवाद गराउने एउटा मार्मिक आवाजका रूपमा उपस्थित हुन्छ। सङ्गीत निर्माण **अभिषेक विश्वकर्मा (@avshk.wav) ले गरेका छन् भने रेकर्डिङ तथा निर्देशन कोविद बज्राचार्य (@kobidbazra) ले सम्हालेका छन्। सङ्गीत *बज्र क्रिएसन रेकर्ड्स*मा रेकर्ड गरिएको हो।

यस सहकार्यात्मक सिर्जनाले सांस्कृतिक स्मृतिमा जरा गाडेका कथालाई तिनको आत्मा नगुमाई नयाँ कलात्मक माध्यमबाट कसरी पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नको खोजी गर्छ। यहाँ माटोले मृत आवाज बोकेको छ, मिथकले चित्रहरूमा श्वास फेरेको छ र सङ्गीत दुई संसारबीचको पुल बनेको छ।

डर लाग्दो देखिने आकृतिभित्र दया हुन सक्छ, मूर्खताजस्तो देखिने व्यवहारभित्र ज्ञान लुकेको हुन सक्छ र सबैभन्दा उद्दण्ड जीवले पनि आफ्नै सुन्दर तथा अराजक तरिकाले संसारको रक्षा गर्न सक्छ—ज्यामरु ख्याःले यही सत्य सम्झाउँछ।

मिथक, स्मृति, सङ्गीत र कल्पनाले आकार दिएको ‘Jhyamaru Khya: A Tale from Nepal’ नेपाली लोककथालाई समकालीन कलात्मक दृष्टिबाट प्रस्तुत गर्ने रहस्यमय, भावपूर्ण र नवीन सिर्जना हो।

रचनात्मक सहकार्य