नेपाली कांग्रेस : सत्ताको लोभ, नेतृत्वको अहंकार र फुटतर्फ : हिरा अधिकारीको लेख

नेपाली कांग्रेस आज एउटा साधारण राजनीतिक संकटमा छैन । यो पार्टी आफ्नै इतिहास, आफ्नै सिद्धान्त र आफ्नै दाबीहरूको कठघरामा उभिएको छ । आफूलाई लोकतन्त्रको मेरुदण्ड ठान्ने दल आज आफ्नै आन्तरिक लोकतन्त्रको हत्या गरेर सत्ताको च्याँखे थाप्न व्यस्त देखिन्छ । कांग्रेसको वर्तमान अवस्था कुनै आकस्मिक दुर्घटना होइन, यो दशकौँदेखि थुप्रिँदै आएको सत्ता–लालसा, गुटगत स्वार्थ र नेतृत्वको अहंकारको अपरिहार्य परिणाम हो । अब प्रश्न कांग्रेस फुट्छ कि फुट्दैन भन्ने होइन, प्रश्न कांग्रेस कुन मूल्य, कुन रूप र कुन मूल्यहीनतासहित इतिहासमा प्रवेश गर्छ भन्ने हो ।

कांग्रेसले बोकेको इतिहास ठूलो छ, तर आज त्यही इतिहास ढाल बनेर वर्तमानका सबै कमजोरी लुकाउने प्रयास भइरहेको छ । २०४६, २०६२/६३ र लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका गाथा बारम्बार दोहोर्याइन्छ, तर आजको पुस्तालाई ती स्मृति होइनन्, परीक्षा हुन् । युवा मतदाताले कांग्रेसलाई इतिहासका आधारमा होइन, आजको व्यवहारका आधारमा मूल्यांकन गरिरहेका छन् । र त्यो मूल्यांकन कांग्रेसका लागि सुखद छैन । भ्रष्टाचार, निर्णयहीनता, अवसरवाद र सत्ता–केन्द्रित राजनीति कांग्रेसको पहिचान बन्दै गएको आरोप गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ ।

कांग्रेसभित्रको सबैभन्दा ठूलो रोग गुट होइन, अहंकार र जडता हो । पार्टी केही सीमित अनुहारको वरिपरि घुमिरहेको छ । महाधिवेशन हुन्छ, तर नेतृत्वको मानसिकता बदलिँदैन । कार्यकर्ता संख्या गन्न प्रयोग हुन्छन्, विचार निर्माणमा होइन । टिकट वितरण व्यक्तिगत निष्ठाको आधारमा हुन्छ, क्षमताको आधारमा होइन । यस्तो संरचनामा लोकतन्त्रको कुरा गर्नु आफैंमा राजनीतिक व्यंग्य बनेको छ ।

यही जडताविरुद्ध पार्टीभित्र आवाज उठ्न थालेको हो । तर कांग्रेसमा समस्या के छ भने, प्रश्न उठाउनु अपराध ठानिन्छ । आलोचना अनुशासनहीनता कहलिन्छ । सुधारको माग विद्रोह ठहरिन्छ । जब पार्टीले आफ्नै भित्री प्रश्नलाई दुश्मनजस्तो व्यवहार गर्छ, त्यहाँ फुटको बीउ आफैं रोपिन्छ । आज कांग्रेसभित्र त्यही बीउ अंकुराइसकेको छ ।

आजको आन्तरिक द्वन्द्वलाई धेरैले “पुस्तान्तरण” भनेर हल्का शब्दमा ढाक्ने प्रयास गरिरहेका छन् । तर यो पुस्तान्तरण होइन, सत्ताको कब्जा र मूल्यको संघर्ष हो । एकातिर सत्ता, पद र पहुँच गुम्ने डरले जकडिएको पुरानो संरचना छ । अर्कोतिर कांग्रेसलाई फेरि विचार, संगठन र जनआन्दोलनको पार्टी बनाउनुपर्छ भन्ने धार छ । यही धारका प्रतिनिधि अनुहारका रूपमा गगन थापा र बिश्वप्रकाश शर्मा देखिएका छन् । उनीहरूलाई न त पूर्ण रूपमा उद्धारकर्ता भन्न मिल्छ, न त षड्यन्त्रकारी भनेर खारेज गर्न । उनीहरू कांग्रेसभित्रको गहिरो असन्तोषको अभिव्यक्ति हुन् ।

तर समस्या व्यक्तिमा होइन, संरचनामा छ । कांग्रेसमा आज पनि निर्णय गर्ने शक्ति केही व्यक्तिको हातमा सीमित छ । नीति भन्दा पद प्राथमिकतामा पर्छ । सिद्धान्त भन्दा गठबन्धन ठूलो हुन्छ । सत्ता समीकरण बिग्रने डरले पार्टी आफ्नो पहिचान नै त्याग्न तयार हुन्छ । यही कारण कांग्रेस जनताको नजरमा फरक देखिन छोडेको छ । “कांग्रेस र अरू अवसरवादी दलबीच के फरक छ?” भन्ने प्रश्न आम बन्दै गएको छ ।

सत्ता–केन्द्रित राजनीतिले कांग्रेसलाई दीर्घकालीन रूपमा सबैभन्दा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ । सरकारमा जानु आफैंमा गलत होइन, तर सरकारमा गएर के गरियो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हो । कांग्रेस सरकारमा रहँदा पनि न त स्पष्ट नीति लागू गर्न सक्छ, न त आफ्ना मन्त्रीहरूलाई नियन्त्रण गर्न । सत्ता साझेदारीका नाममा आफ्नै एजेन्डा बलि चढाइन्छ । जनताको पक्षमा बोल्नुपर्ने पार्टी गठबन्धन जोगाउन मौन बस्छ । यही मौनताले कांग्रेसलाई कमजोर बनाएको छ ।

आज कांग्रेस फुट्नु नचाहिने कुरा हो, तर नरोकिने सम्भावना बन्दै गएको छ । किनकि पार्टीभित्र समस्या समाधान गर्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति देखिँदैन । संवादभन्दा दमन हाबी छ । आत्मसमीक्षाभन्दा आत्मरक्षा प्राथमिकतामा छ । यस्तो अवस्थामा फुट कुनै दुर्घटना होइन, परिणाम हुन्छ । यदि फुट भयो भने त्यो केवल संगठनात्मक विभाजन हुनेछैन, त्यो भावनात्मक, वैचारिक र ऐतिहासिक विभाजन हुनेछ ।

तर यहाँ एउटा असहज सत्य पनि स्वीकार गर्नुपर्छ—नाम मात्रको एकता, भित्रभित्रै सडेको संगठन फुटभन्दा खतरनाक हुन्छ । यदि कांग्रेस आजै सुध्रिएन भने फुट नहुँदै पनि कांग्रेस राजनीतिक रूपमा मृत हुन सक्छ । मतदाताको मनबाट कांग्रेस हराउनु औपचारिक फुटभन्दा धेरै घातक हुनेछ ।

कांग्रेस कमजोर हुँदा लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ भन्ने तर्क धेरैले गर्छन् । तर कमजोर, दिशाहीन र नैतिक रूपमा दिवालिया कांग्रेस लोकतन्त्रको रक्षक होइन, बोझ बन्छ । लोकतन्त्र बचाउन कांग्रेस पहिले आफैं सुध्रिनुपर्छ । विचारमा स्पष्टता, संगठनमा लोकतन्त्र र नेतृत्वमा उत्तरदायित्व बिना कांग्रेसको पुनर्जागरण सम्भव छैन ।

आज कांग्रेस इतिहासको सबैभन्दा कठोर मोडमा छ । यो मोडमा सम्झौता होइन, निर्णय चाहिन्छ । या त पार्टीले पुरानो अहंकार, गुटगत स्वार्थ र सत्ता–लालसा त्यागेर नयाँ बाटो रोज्छ, या त इतिहासले कांग्रेसलाई अर्को “आन्दोलनबाट सत्ता र सत्ताबाट सडनतर्फ पुगेको पार्टी” का रूपमा लेख्नेछ ।

यो हलचल सामान्य राजनीतिक तरंग होइन, यो भूकम्प हो । यसले कांग्रेसको पुरानो संरचना भत्काउन सक्छ । तर भूकम्पपछि पुनर्निर्माण हुन्छ कि भग्नावशेषमै इतिहास टुंगिन्छ भन्ने कुरा कांग्रेसकै हातमा छ । इतिहास सधैं निर्दयी हुन्छ । उसले बहाना स्वीकार गर्दैन, केवल निर्णयको मूल्यांकन गर्छ । आज कांग्रेसले गरेको निर्णय भोलि नेपाली राजनीतिले वर्षौँसम्म भोग्नेछ ।