विकासको ओझेलमा डुकुछाप

-विजय खड्का
पाटनबाट दक्षिणतर्फ करिब १५ किलोमिटरको दूरी । सहरबाट धेरै टाढा होइन डुकुछाप । तर विकासका हिसाबले हेर्ने हो भने यहाँ पुग्न समयसँगै धेरै वर्ष पछाडि फर्किएजस्तो लाग्छ । ललितपुर महानगरपालिकाको सीमा कट्दासम्म सडक पिच छ । सडकका दुवैतर्फ बत्ती बल्छन् । रात परे पनि बाटो उज्यालो देखिन्छ । तर जहाँ सडकको उज्यालो सकिन्छ, त्यहीँबाट डुकुछापको अँध्यारो सुरु हुन्छ ।
त्यहीँबाट गोदावरी नगरपालिका–८ डुकुछापको सीमा सुरु हुन्छ । अँध्यारो सडकमा मात्र छैन । यहाँका स्थानीयका गुनासा सुन्दा लाग्छ, विकासको उज्यालो पनि यहीँ कतै आएर रोकिएको छ । सङ्घीयता आएपछि ‘गाउँगाउँमा सिंहदरबार’ भन्ने नारा निकै सुनियो । स्थानीय तह बने । जनप्रतिनिधि आए । गाउँमै सरकार पुगेको भनियो । तर डुकुछापका बासिन्दाका लागि भने सिंहदरबार गाउँमा पुगेको अनुभूति अझै अधुरै छ । किनकि उनीहरूलाई अहिले पनि सबैभन्दा ठूलो चिन्ता एउटै छ– बाटो कहिले बन्छ ?
बाटोमा अड्किएको गाउँ
डुकुछाप, दनुवारगाउँ, खोलाखेत, काभ्रे, देवीचौर, घुसेल र छैमलेसम्मका हजारौँ मानिसले यही बाटो प्रयोग गर्छन् । कसैलाई बजार पुग्न यही बाटो चाहिन्छ । कसैलाई विद्यालय । कसैलाई अस्पताल । कसैलाई कार्यालय । किसानलाई आफ्नो पसिना र मिहिनेतले फलाएको तरकारी बजारसम्म पु¥याउन यही बाटो चाहिन्छ । तर अहिले यही बाटोले उनीहरूको जीवनलाई सहज बनाउनुको सट्टा उल्टै दुःख थपिरहेको छ ।
गत असोज ८ गतेदेखि परेको अविरल वर्षाले बाटोको अवस्था झन् बिगारिदिएको छ । ठाउँ–ठाउँमा हिलो छ । कतै सडक भत्किएको छ । कतै पहिरो खसेको छ । कतै बाग्मतीले सडकको जमिन काटिरहेको छ । सवारी साधन चलाउन कठिन छ । पैदल हिँड्न पनि जोखिम छ ।
बिरामीलाई अस्पताल लैजानुपर्दा समस्या छ । विद्यार्थीलाई विद्यालय पुग्न समस्या छ । कर्मचारीलाई कार्यालय पुग्न समस्या छ । किसानलाई आफ्नो उत्पादन बजारसम्म पु¥याउन समस्या छ । बाटो बिग्रिँदा सबैभन्दा ठूलो मार भने दैनिक ज्यालादारी र कृषि काममा निर्भर परिवारलाई परेको छ ।
टनेलभित्रको हरियो सपना
डुकुछापको अर्को परिचय पनि छ । यो क्षेत्र अहिले कृषि उत्पादनको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्दै गएको छ । यहाँ तीन हजारभन्दा बढी बे–मौसमी तरकारी उत्पादन गर्ने टनेल छन् । किसानले आफ्नो खेतमा मौसमलाई चुनौती दिँदै तरकारी फलाइरहेका छन् । टनेलभित्र हरियो तरकारी हुर्किरहेको हुन्छ । किसानको आशा पनि त्यही हरियालीसँगै हुर्किरहेको हुन्छ । तर खेतमा उत्पादन भएको तरकारी बजारसम्म पुग्न सकेन भने त्यो हरियाली किसानका लागि आम्दानी होइन, चिन्ता बन्न पुग्छ । डुकुछापमा उत्पादन हुने तरकारीको मुख्य बजार लगनखेल, पुल्चोक, बल्खु र कालिमाटी हुन् । बिहान खेतबाट टिपिएको तरकारी बजार पुग्नुपर्छ । समयमै बजार पुग्न नसके तरकारी बिग्रन्छ । किसानको मिहिनेत खेर जान्छ । लगानी डुब्छ । त्यसैले यहाँका किसानका लागि बाटो आवतजावत गर्ने साधन मात्र होइन । यो उनीहरूको खेतदेखि परिवारको भान्सासम्म पुग्ने आम्दानीको बाटो हो । तर अहिले यही बाटो आफैँ बिरामी छ ।
सडकसँगै डर पनि हिँड्छ
समस्या बाटोमै सकिँदैन । रात पर्न थालेपछि यहाँ अर्को डर सुरु हुन्छ– जङ्गली जनावरको । स्थानीयका अनुसार राति बाघ र चितुवाको आवतजावत हुने गरेको छ । गत सातासम्म तीनवटा चितुवा पासोमा पारेर सम्बन्धित निकायलाई बुझाइएको उनीहरू बताउँछन् । सडक बिग्रिएपछि मानिसलाई राति हिँडडुल गर्न थप समस्या भएको छ । बिरामी परे पनि राति अस्पताल जान सजिलो छैन । कसैलाई आकस्मिक काम परे बाटोको अवस्थाले पहिले नै सोच्न बाध्य बनाउँछ । शहर नजिकै भएर पनि यहाँका मानिसले रातको बाटोमा आफ्नो सुरक्षा आफैँ खोज्नुपर्ने अवस्था छ ।
कसेरीको भिर र बाग्मतीको डर
वडा कार्यालय नजिकै रहेको कसेरीको भिर अर्को जोखिम हो । माथिबाट लेदो बग्छ । तलबाट बाग्मतीले सडकको जमिन काटिरहेको छ । वर्षा बढ्दै जाँदा स्थानीयको चिन्ता पनि बढ्दै जान्छ । कतै भोलि बाटो नै बगाएर लैजाने त होइन ? यही प्रश्नले उनीहरूलाई पिरोलिरहेको छ । फर्सिडोल दोभानदेखि वाईसीएल चौरसम्मको सडक द्रुतमार्ग आयोजनासँग जोडिएको क्षेत्र हो । आयोजनाका कारण सडकको अवस्था झन् लथालिङ्ग भएको स्थानीय जनप्रतिनिधिको गुनासो छ ।
आयोजनाको कार्यालयमा पटक–पटक समस्या राखिएको उनीहरू बताउँछन् । तर समाधानका लागि ठोस पहल नभएको उनीहरूको भनाइ छ । वडा कार्यालयमा पुग्दा पनि एउटै उत्तर आउँछ– पर्याप्त बजेट छैन । सानोतिनो योजनाले यो समस्या समाधान हुँदैन । त्यो उत्तरले स्थानीयलाई झन् निराश बनाएको छ । किनकि उनीहरूलाई थाहा छ, बाटो बनाउन ठूलो बजेट चाहिन्छ । तर बाटो नबनेसम्म ठूलो समस्या पनि सानो हुँदैन ।
वडा कार्यालय नै जोखिममा
विडम्बना कस्तो छ भने, स्थानीय सरकारको कार्यालय पनि सुरक्षित छैन । नवनिर्मित वडा कार्यालय भवनको छेउसम्म बाग्मती नदी आइपुगेको छ । नदीले निरन्तर किनार कटान गरिरहेको छ । आज नदी कार्यालयको छेउमा छ । भोलि कहाँ पुग्छ भन्ने चिन्ता स्थानीयलाई छ । दीर्घकालीन रूपमा बाग्मती नदी व्यवस्थापन गर्न नसके ठूलो भौतिक संरचना जोखिममा पर्ने देखिन्छ । जनतालाई सेवा दिने कार्यालय नै जोखिममा पर्दा स्थानीयको मनमा अर्को प्रश्न जन्मिन्छ– सरकार जनताको घरसम्म पुग्यो कि नदीले सरकारको घरसम्म आइपुग्यो ?
दनुवार बस्तीको पीडा
यही वडाको दनुवार बस्ती पनि बाग्मतीको कटानका कारण जोखिममा परेको स्थानीयको भनाइ छ । बाग्मतीपारि द्रुतमार्ग आयोजनाले सडक किनारमा सेरवाल निर्माण गरेपछि नदीको बहाव बस्तीपट्टि सोझिएको स्थानीयको गुनासो छ । नदीले बस्तीको जमिन कटान गर्न थालेपछि दनुवार समुदायमा डर बढेको छ । घरको आँगन नजिक नदी पुग्दा मानिसको मनमा कस्तो त्रास हुन्छ ? त्यो त्रास कागजमा लेखेर पूरा देखाउन सकिँदैन । बाढी र कटानले जमिन मात्र लैजाँदैन । यसले मानिसको पुस्तौँदेखिको बसोबास, सम्झना र भविष्यको सपना पनि बगाउने डर पैदा गर्छ । यस विषयमा गोदावरी नगरपालिकाबाट इन्जिनियरको टोलीले अनुगमन गरेको छ । तर अब के गर्ने भन्ने ठोस निकास आउन बाँकी रहेको स्थानीय बताउँछन् ।
हिउँदमा धुलो, वर्षामा हिलो
डुकुछापको सडकको दुःख मौसमअनुसार फेरिन्छ । वर्षामा हिलो र पहिरो । हिउँदमा धुलो । गोदावरी नगरपालिका–७ देवीचौर क्षेत्रमा रहेका खानी तथा क्रसर उद्योगबाट सयौँ मालवाहक टिपर चल्ने गर्छन् । टिपरको आवागमन बढ्दा सडकमा धुलो उड्छ । स्थानीयको स्वास्थ्य र दैनिक जीवन प्रभावित हुन्छ । वर्षा सुरु भएपछि भने धुलो हराउँछ । तर सडक पनि हराउँछ । स्थानीयका अनुसार खानी उद्योगबाट निर्माण सामग्री निकासी हुन्छ । त्यसबापत कर पनि उठाइन्छ । नगरपालिकाको कार्यालयले वडा कार्यालयको परिसरमै निकासी कर सङ्कलन गर्ने व्यवस्था गरेको छ । तर स्थानीयको प्रश्न छ– जुन सडकबाट उद्योगको आम्दानी र नगरपालिकाको राजस्व जोडिएको छ, त्यही सडकको अवस्था सुधार्ने जिम्मेवारी कसको हो ?
चाडपर्व आउँदै छ, किसानको चिन्ता बढ्दै छ
चाडपर्व नजिकिँदै छन् । यही बेला किसानको उत्पादन बजारमा बढी मूल्यमा बिक्री हुने आशा हुन्छ । घरमा खर्च बढ्छ । बालबालिकाका आवश्यकता बढ्छन् । तरकारी बेचेर आएको पैसाले धेरै परिवारको चुलो बल्छ । दशैँ–तिहारको खर्च जुट्छ । तर बाटो बन्द भयो भने ? खेतमा तरकारी पाकिरहन्छ । किसानले खेत हेर्छ । बजार सम्झन्छ । बाटो सम्झन्छ । अनि मनमा एउटै डर आउँछ– ‘बजार पुग्न नपाउँदै तरकारी कुहिने त होइन ?’ किसानको यो डर एउटा तरकारीको मात्र होइन । यो उसको परिवारको आम्दानीसँग जोडिएको डर हो ।
डुकुछापलाई बाटो मात्र चाहिएको होइन
डुकुछापका मानिसले विकासको ठूल्ठूला सपना मागेका छैनन् । उनीहरूलाई अहिले चाहिएको कुरा धेरै सामान्य छ । हिँड्न मिल्ने बाटो । बिरामीलाई अस्पताल पु¥याउन सकिने बाटो । विद्यालय जाने विद्यार्थीलाई सुरक्षित बाटो । किसानले उत्पादन गरेको तरकारी समयमै बजार पु¥याउन सक्ने बाटो । दूध बोक्ने गाडी चल्न सक्ने बाटो । कार्यालय जाने कर्मचारी र सेवाग्राहीले सहज रूपमा आवतजावत गर्न सक्ने बाटो । तर अहिले यिनै सामान्य आवश्यकताहरू असामान्य मागजस्ता भएका छन् । डुकुछापमा विकासको चर्चा गर्दा सडक मात्र होइन, नदी व्यवस्थापन, पहिरो नियन्त्रण, बस्ती संरक्षण र खानी–क्रसरको प्रभाव पनि सँगसँगै हेर्नुपर्ने अवस्था छ । स्थानीय तह, द्रुतमार्ग आयोजना, सम्बन्धित सरकारी निकाय, जनप्रतिनिधि, राजनीतिक दल, नागरिक समाज र स्थानीय समुदायबीच समन्वयबिना समस्या समाधान हुन कठिन देखिन्छ ।
उज्यालो कहिले पुग्ला ?
सहरमा सडकबत्ती बलिरहेका छन् । केही किलोमिटर पर डुकुछापको बाटो अँध्यारो छ । सहरमा पिच सडक छ । यहाँ वर्षामा हिलो छ । सहरमा राति पनि गाडी गुड्छन् । यहाँ रात परे मानिसहरू बाटोमा निस्कन डराउँछन् । सहरमा विकासका संरचना थपिँदै छन् । यहाँ बनेको वडा कार्यालयसमेत नदीको कटानको जोखिममा छ । डुकुछाप काठमाडौं उपत्यकाबाट टाढा छैन । तर विकासको पहुँचका हिसाबले यो दूरी अझै धेरै लामो देखिन्छ । कुनै गाउँलाई विकासको मूलधारमा ल्याउन ठूलो भाषण चाहिँदैन । पहिले एउटा सुरक्षित बाटो चाहिन्छ । त्यो बाटोले किसानलाई बजारसँग जोड्छ । बिरामीलाई अस्पतालसँग जोड्छ । विद्यार्थीलाई विद्यालयसँग जोड्छ । श्रमिकलाई रोजगारीसँग जोड्छ । र अन्ततः गाउँलाई अवसरसँग जोड्छ । डुकुछापका मानिस पनि त्यही अवसरको प्रतीक्षामा छन् । उनीहरू आफ्नो गाउँ छाडेर विकास खोज्न चाहँदैनन् । आफ्नै गाउँमा विकास आइपुगोस् भन्ने चाहन्छन् । तर वर्षौँदेखि उनीहरूको बाटोमा हिलो छ । पहिरो छ । नदीको कटान छ । अँध्यारो छ । र त्यही बाटोको छेउमा एउटा प्रश्न पनि उभिएको छ– ‘गाउँगाउँमा सिंहदरबार आएको हो भने डुकुछापको बाटोमा त्यसको पाइला कहिले देखिन्छ ?’
(लेखक पोखरा विश्वविद्यालयका पिएचडी स्कलर हुन् ।)