आधुनिक कतारका निर्माता फादर अमिर शेख हमद बिन खलिफा अल थानी : एक दूरदर्शी नेतृत्वको युगको अवसान

मोहम्मद रमजान अली मियाँ
कतार,आइतबार आधुनिक कतारका निर्माता, कतार राज्यका पूर्व अमिर तथा सम्माननीय फादर अमिर शेख हमद बिन खलिफा अल थानीको निधनसँगै विश्वले एक दूरदर्शी, परिवर्तनकारी र ऐतिहासिक नेतृत्व गुमाएको छ। उहाँ केवल कतारका पूर्व राष्ट्रप्रमुख मात्र हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ आधुनिक कतारको आर्थिक समृद्धि, राजनीतिक स्थायित्व, शिक्षा, अनुसन्धान, ऊर्जा, कूटनीति तथा मानव विकासको आधारशिला निर्माण गर्ने युगपुरुषका रूपमा इतिहासमा सदैव स्मरणीय रहनुहुनेछ।

आज विश्वले जुन समृद्ध, आधुनिक, आत्मविश्वासी र प्रभावशाली कतारलाई देखिरहेको छ, त्यसको आधार निर्माण गर्ने श्रेय ठूलो हदसम्म फादर अमिर शेख हमद बिन खलिफा अल थानीलाई जान्छ। उहाँको नेतृत्वले कतारलाई मरुभूमिको सानो राष्ट्रबाट विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र खेलकुदको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

दूरदर्शी नेतृत्वको सुरुवात

सन् १९५२ जनवरी १ मा दोहामा जन्मनुभएका शेख हमदले बेलायतको प्रतिष्ठित Royal Military Academy Sandhurst बाट सैनिक शिक्षा प्राप्त गर्नुभयो। स्वदेश फर्किएपछि उहाँले कतारको सशस्त्र बलको आधुनिकीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो। यही अनुभवले उहाँलाई दृढ, व्यावहारिक र दूरदर्शी नेतृत्वका रूपमा स्थापित गरायो।
२७ जुन १९९५ मा उहाँले कतारको नेतृत्व सम्हाल्नुभयो। त्यसबेला कतारसँग अपार प्राकृतिक ग्यासको स्रोत थियो, तर त्यसको दीर्घकालीन उपयोगका लागि स्पष्ट राष्ट्रिय रणनीति आवश्यक थियो। शेख हमदले यही अवसरलाई राष्ट्र निर्माणको आधार बनाउनुभयो।

प्राकृतिक ग्यासलाई राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउने नेता
उहाँको नेतृत्वमा North Field प्राकृतिक ग्यास परियोजनाको तीव्र विकास भयो। यही परियोजनाले कतारलाई विश्वकै अग्रणी LNG (Liquefied Natural Gas) निर्यातकर्ता राष्ट्र बनायो। ऊर्जा क्षेत्रबाट प्राप्त आम्दानीलाई तत्काल खर्च गर्ने होइन, भविष्यका पुस्ताका लागि पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, प्रविधि र सार्वभौम लगानी कोषमा रूपान्तरण गर्ने नीति अपनाइयो।
यस दूरदर्शी सोचका कारण आज कतार विश्वका सबैभन्दा उच्च प्रतिव्यक्ति आय भएका राष्ट्रहरूमध्ये एक बनेको छ।

शिक्षा र ज्ञानमा आधारित राष्ट्र निर्माण
शेख हमदको विश्वास थियो— कुनै पनि राष्ट्रको स्थायी समृद्धिको आधार प्राकृतिक स्रोत होइन, शिक्षित नागरिक हुन्।

यही सोचका साथ Education City स्थापना गरियो, जहाँ विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयहरूलाई आमन्त्रण गरियो। अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, विज्ञान, चिकित्सा, सूचना प्रविधि तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्मका क्षेत्रमा लगानी गर्दै कतारलाई ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढाइयो।

आज कतार शिक्षा र अनुसन्धानको क्षेत्रीय केन्द्रका रूपमा परिचित हुनुको मूल आधार यही नीति हो।

शेखा मोजा : परिवर्तनकी सहयात्री
फादर अमिरको विकास यात्रामा उहाँकी धर्मपत्नी शेखा मोजा बिन्त नासेरको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। उहाँको नेतृत्वमा Qatar Foundation ले शिक्षा, अनुसन्धान, विज्ञान, महिला सशक्तीकरण तथा सामाजिक विकासका क्षेत्रमा विश्वस्तरीय कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो।
महिलाहरूलाई उच्च शिक्षा, नेतृत्व, विज्ञान, कूटनीति, स्वास्थ्य, न्यायपालिका तथा उद्यमशीलतामा अघि बढाउने वातावरण सिर्जना गरियो। आज कतारका महिलाहरू विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्नु यसै परिवर्तनको परिणाम हो।

अल जजिरादेखि विश्व कूटनीतिसम्म
फादर अमिरको अर्को महत्वपूर्ण योगदान अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार क्षेत्रमा देखिन्छ। उहाँको नेतृत्वमा Al Jazeera Media Network विश्वकै प्रभावशाली समाचार संस्थामध्ये एक बन्यो।
कतारले विभिन्न क्षेत्रीय द्वन्द्वमा मध्यस्थकर्ताको भूमिका खेल्दै अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनायो। सानो भौगोलिक आकार भए पनि प्रभावशाली कूटनीतिक भूमिकाले कतारलाई विश्व राजनीतिमा विशेष स्थान दिलायो।

विश्वकप आयोजनाको ऐतिहासिक सपना
शेख हमदको नेतृत्वमै कतारले विश्व खेलकुदमा लगानी बढायो। त्यसैको परिणामस्वरूप कतारले सन् २०२२ को FIFA World Cup आयोजना गर्ने ऐतिहासिक अधिकार प्राप्त गर्‍यो।
यस आयोजनाले कतारलाई केवल खेलकुदको केन्द्र मात्र बनाएन, आधुनिक पूर्वाधार, पर्यटन, यातायात र अन्तर्राष्ट्रिय छविलाई समेत नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो।

शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणको उदाहरण

२५ जुन २०१३ मा शेख हमदले स्वेच्छाले आफ्ना पुत्र महामहिम शेख तमीम बिन हमद अल थानीलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नुभयो। अरब विश्वमा यस्तो स्वैच्छिक र शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरण अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ।
यसले उहाँ लोकतान्त्रिक सोच, संस्थागत नेतृत्व र भविष्यप्रतिको विश्वास राख्ने राजनेता हुनुहुन्थ्यो भन्ने स्पष्ट देखायो।

नेपालसँगको आत्मीय सम्बन्ध
फादर अमिरको शासनकाल नेपालीहरूका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो।
कतारको तीव्र आर्थिक विकाससँगै लाखौँ नेपाली श्रमिकले रोजगारीको अवसर पाए। नेपालीहरूको श्रम, इमानदारी र सीपले कतारको विकास यात्रामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍यायो भने कतारबाट नेपाल भित्रिएको विप्रेषणले लाखौँ नेपाली परिवारको जीवनस्तर उकास्न ठूलो भूमिका खेल्यो।
आज नेपालका ग्रामीण बस्तीमा बनेका घर, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र आर्थिक स्थायित्वमा कतारको योगदान स्पष्ट देख्न सकिन्छ। यस अर्थमा कतारको समृद्धि र नेपालको सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको छ।

दुई देशबीच सुदृढ मित्रता

शेख हमदको नेतृत्वकालमा नेपाल–कतार सम्बन्धले नयाँ उचाइ प्राप्त गर्‍यो। उच्चस्तरीय भ्रमण, श्रम सहकार्य, आर्थिक साझेदारी तथा पारस्परिक सम्मानमा आधारित सम्बन्ध निरन्तर विस्तार हुँदै गयो।
सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पपछि कतार सरकार तथा कतारका विभिन्न संस्थाबाट नेपाललाई प्रदान गरिएको मानवीय सहयोगले दुई देशबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो।

इतिहासले कसरी सम्झनेछ?
इतिहासले शेख हमद बिन खलिफा अल थानीलाई केवल एक शासकका रूपमा होइन, भविष्य देख्न सक्ने असाधारण योजनाकारका रूपमा सम्झनेछ।
उहाँले प्राकृतिक स्रोतलाई राष्ट्रिय समृद्धिमा रूपान्तरण गर्नुभयो।
उहाँले शिक्षालाई राष्ट्रको भविष्य बनाउनुभयो।
उहाँले महिलालाई विकासको साझेदार बनाउनुभयो।
उहाँले सानो राष्ट्रलाई विश्व राजनीतिमा प्रभावशाली बनाइदिनुभयो।
उहाँले कतारलाई आत्मनिर्भर, आधुनिक र विश्वसामु सम्मानित राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्नुभयो।

अन्त्यमा
फादर अमिर शेख हमद बिन खलिफा अल थानीको निधन केवल कतारका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण अरब जगत् र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि अपूरणीय क्षति हो।
उहाँले छोड्नुभएको समृद्धि, सुशासन, दूरदर्शी विकास नीति, शिक्षा, मानव विकास, ऊर्जा व्यवस्थापन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको विरासत आगामी पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।
नेपालका लाखौँ नागरिक, विशेषतः कतारमा श्रम, व्यवसाय र विभिन्न पेशामा संलग्न नेपाली समुदायका लागि पनि उहाँ सदैव सम्मानका साथ स्मरणीय रहनुहुनेछ। किनकि उहाँको नेतृत्वमा विकसित भएको कतारले लाखौँ नेपालीको जीवनमा आशा, अवसर र समृद्धिको ढोका खोलिदिएको थियो।
फादर अमिर शेख हमद बिन खलिफा अल थानी अब हाम्रो बीचमा हुनुहुन्न। तर उहाँले निर्माण गर्नुभएको आधुनिक कतार, उहाँका दूरदर्शी नीति र विकासको विरासतले उहाँलाई इतिहासमा सदैव जीवित राखिरहनेछ।
आईतवार कतारको राजधानी दोहामा अवस्थित जामेअ मोहम्मद बिन अब्दुल वहाब मस्जिदमा हजारौं सहभागीहरु माझ वहाँको मुक्तिको लागी प्रार्थना पश्चात् साँझको प्रार्थना पछि लुसेल सिटिमा रहेको समाधी स्थल (लुसेल कब्रस्थान) मा वहाँको अन्तिम संस्कार सम्पन्न भयो।यहीँ कतारका राष्ट्रपिता शेख जासिम पनि राखिएका छन।

लेखक:मोहम्मद रमजान अली मियाँ
राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग (NHRC), कतार