वामपन्थी दलको पराजय : आत्मसमीक्षा र पुनर्संरचनाको अवसर

फणीन्द्र फुयाल ज्वाला

नेपालको राजनीति लामो समयदेखि वामपन्थी विचारधाराले प्रभाव पारेको क्षेत्र हो । २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापना भएदेखि नै वामपन्थी दलहरुले नेपाली राजनीतिमा बलियो उपस्थिति कायम राख्दै आएका थिए । विशेषगरी २०७४ सालको निर्वाचनमा वाम गठबन्धनले ठूलो सफलता हासिल गर्दै सरकार गठनसम्म पुगेको थियो । तर प्रतिनिधिसभा निर्वाचन–२०८२ को परिणामले भने वामपन्थी दलहरु अपेक्षाभन्दा निकै कमजोर देखिए । धेरै क्षेत्रमा उनीहरु पराजित भए भने संसदमा पनि उनीहरुको प्रभाव उल्लेखनीय रूपमा घट्यो । यसले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस र विश्लेषणको विषय जन्माएको छ । यही फागुन २१ गते सम्पन्न प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले १२५ सिट जित्दै संसदको सबैभन्दा ठुलो दल बनेको छ । नेपाली कांग्रेसले १८, नेकपा (एमाले)ले ९, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)ले ८, श्रमसंस्कृति पार्टीले ३, राप्रपाले १ र स्वतन्त्र पार्टीले १ सिट जितेका छन् । नेपाल मजदुर किसान पार्टी, विप्लव नेतृत्वको नेकपा (माओवादी) र राष्ट्रिय जनमोर्चाले एक सिट पनि जित्न सकेनन् ।

१. वामपन्थी दलभित्रको विभाजन

वामपन्थी दलहरुको पराजयको मुख्य कारणमध्ये उनीहरुभित्रको निरन्तर विभाजन हो । एक समय एउटै शक्तिका रूपमा देखिएका दलहरु पछिल्लो समय विभिन्न गुट र पार्टीमा विभाजित भएका छन् । पार्टी विभाजनले संगठन कमजोर बनाउनुका साथै मतदातामा भ्रम सिर्जना ग¥यो । विशेषगरी नेताहरुबीचको व्यक्तिगत शक्ति संघर्षले विचारधाराभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति बलियो बनायो । परिणामस्वरुप मतदाताले वामपन्थी दललाई स्थिर र विश्वसनीय विकल्पका रूपमा लिन सकेनन् ।

२. सरकार सञ्चालनमा देखिएको कमजोरी

वामपन्थी दलहरु सत्ता सञ्चालनमा पुगेका बेला जनअपेक्षा अनुसार परिणाम दिन असफल भएको आरोप पनि व्यापक रूपमा लाग्यो । विकास, रोजगारी, सुशासन तथा भ्रष्टाचार नियन्त्रणजस्ता विषयमा ठोस उपलब्धि देखिन नसक्दा जनविश्वास कमजोर बन्यो । सत्ता सम्हालेका नेताहरुबीचको विवाद, सरकारको बारम्बार परिवर्तन तथा नीति कार्यान्वयनमा ढिलाइले मतदातामा निराशा बढायो । चुनावमा मतदाताले यस्ता कमजोरीलाई ध्यानमा राखेर निर्णय गरेको देखिन्छ ।

३. विचारधारात्मक अस्पष्टता

वामपन्थी दलहरुको अर्को चुनौती विचारधारात्मक अस्पष्टता पनि हो । सिद्धान्ततः समाजवाद र समानतामूलक समाजको लक्ष्य बोकेका दलहरुले व्यवहारमा भने त्यस्तो स्पष्ट नीति प्रस्तुत गर्न सकेनन् ।

कहिलेकाहीँ उनीहरुका नीति र कार्यक्रमहरु अन्य दलहरुभन्दा धेरै फरक देखिएनन् । यसले गर्दा मतदाताले “वामपन्थी र अन्य दलबीच वास्तविक भिन्नता के हो?” भन्ने प्रश्न उठाउन थाले । विचारधारात्मक स्पष्टता नहुँदा दलहरुको पहिचान कमजोर भयो । यसका साथै उनीहरुमा देखिएको नातावाद र परिवारवादले पनि उनीहरुलाई नै घाटा पुर्यायो ।

पार्टी विभाजन, सरकार सञ्चालनमा कमजोरी, विचारधारात्मक अस्पष्टता, युवा मतदाताको बदलिँदो सोच, संगठनात्मक कमजोरी तथा भ्रष्टाचारसँग जोडिएका आरोपहरु जस्ता कारणहरुले यो परिणाम निम्त्याएको देखिन्छ । भविष्यमा वामपन्थी दलहरुले आफ्नो संगठन सुदृढ बनाउने, स्पष्ट नीति र कार्यक्रम ल्याउने, नयाँ नेतृत्व विकास गर्ने तथा जनताको अपेक्षालाई केन्द्रमा राखेर राजनीति गर्ने हो भने पुनः विश्वास हासिल गर्न सक्छन् । यसर्थ, यो पराजय वामपन्थी दलका लागि केवल कमजोरीको संकेत मात्र नभई आत्मसमीक्षा र पुनर्संरचनाको अवसर पनि हो ।

४. युवा मतदाताको बदलिँदो सोच

यसपटकको निर्वाचनमा युवा मतदाताको भूमिका निकै महत्वपूर्ण रह्यो । सामाजिक सञ्जाल, सूचना प्रविधि र विश्वव्यापी राजनीतिक प्रवृत्तिको प्रभावले युवाहरूको सोच परिवर्तन भइरहेको छ । युवा मतदाताले पुराना नाराभन्दा व्यवहारिक परिणाम, रोजगारी, उद्यमशीलता र सुशासनलाई प्राथमिकता दिएका देखिन्छन् । वामपन्थी दलहरुले युवालाई आकर्षित गर्ने स्पष्ट कार्यक्रम र नयाँ नेतृत्व प्रस्तुत गर्न नसक्दा उनीहरुको समर्थन घटेको देखिन्छ ।

५. स्थानीय स्तरमा संगठन कमजोर हुनु

एक समय गाउँ–गाउँमा बलियो संगठन भएको वामपन्थी दलहरुको आधार क्षेत्र पछिल्लो समय कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । स्थानीय स्तरमा कार्यकर्ताको सक्रियता घट्नु, पार्टीभित्र गुटबन्दी बढ्नु र नेतृत्वसँग दूरी बढ्नु जस्ता कारणले संगठनात्मक आधार कमजोर भयो । संगठन कमजोर हुँदा चुनावी अभियान पनि प्रभावकारी बन्न सकेन । यसले प्रत्यक्ष निर्वाचन क्षेत्रमा हारको सम्भावना बढायो ।

६. भ्रष्टाचार र नैतिकतामाथि उठेका प्रश्न

पछिल्ला वर्षहरुमा विभिन्न भ्रष्टाचार काण्डहरु सार्वजनिक भए । यस्ता घटनामा वामपन्थी दलसँग सम्बन्धित केही नेताहरूको नाम जोडिँदा पार्टीको छवि प्रभावित भयो । वामपन्थी राजनीति सामान्यतया स्वच्छता, समानता र जनहितको पक्षधर मानिन्छ । तर भ्रष्टाचारसँग सम्बन्धित आरोपहरुले त्यो नैतिक आधार कमजोर बनायो । मतदाताले यसलाई गम्भीर रूपमा लिएको देखिन्छ ।

७. नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय

नेपालको राजनीतिमा पछिल्लो समय नयाँ राजनीतिक दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरुको उदय पनि देखिएको छ । यी शक्तिहरूले पारम्परिक दलहरुको विकल्पका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गरेका छन् । युवामुखी एजेन्डा, भ्रष्टाचारविरोधी अभियान र नयाँ शैलीको राजनीतिक संवादले मतदातालाई आकर्षित गर्यो । यसले परम्परागत वामपन्थी दलहरुको मत आधारमा असर पारेको देखिन्छ ।

८. गठबन्धन रणनीतिमा कमजोरी

नेपालको चुनावी प्रणालीमा गठबन्धन रणनीति अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । तर वामपन्थी दलहरुले समयमै प्रभावकारी गठबन्धन बनाउन सकेनन् । यस पटकको निर्वाचनमा उनीहरु एक्लाएक्लै भिडे र आफ्नो हैसियत पनि के कति रहेछ भन्ने परिणाम जनताको मतमार्फत बुझे । गठबन्धन नहुँदा समान विचारधाराका मतहरु विभाजित भए । यदि एकीकृत रुपमा चुनाव लडेको भए केही क्षेत्रमा परिणाम फरक हुन सक्थ्यो भन्ने विश्लेषण पनि गरिएको छ ।

रहलपहल

प्रतिनिधिसभा निर्वाचन–२०८२ मा वामपन्थी दलहरुको पराजय केवल एक चुनावी परिणाम मात्र होइन, यो उनीहरुको राजनीतिक रणनीति, संगठन र नेतृत्व शैलीप्रति मतदाताले दिएको सन्देश पनि हो । पार्टी विभाजन, सरकार सञ्चालनमा कमजोरी, विचारधारात्मक अस्पष्टता, युवा मतदाताको बदलिँदो सोच, संगठनात्मक कमजोरी तथा भ्रष्टाचारसँग जोडिएका आरोपहरु जस्ता कारणहरुले यो परिणाम निम्त्याएको देखिन्छ । भविष्यमा वामपन्थी दलहरुले आफ्नो संगठन सुदृढ बनाउने, स्पष्ट नीति र कार्यक्रम ल्याउने, नयाँ नेतृत्व विकास गर्ने तथा जनताको अपेक्षालाई केन्द्रमा राखेर राजनीति गर्ने हो भने पुनः विश्वास हासिल गर्न सक्छन् । यसर्थ, यो पराजय वामपन्थी दलका लागि केवल कमजोरीको संकेत मात्र नभई आत्मसमीक्षा र पुनर्संरचनाको अवसर पनि हो ।