सिंहदरबार जलाउने सपना, सिंहासनको यात्रा

-हिरा अधिकारी

“सबैलाई मार, सबै चिज जलाउ, सबैलाई लुट” भन्ने नारा कसले दियो भन्ने प्रश्न केवल अतीत खोतल्ने जिज्ञासा होइन, यो आजको लोकतन्त्रको आत्मा जाँच्ने सबैभन्दा कठोर परीक्षा हो, किनकि जसले हिजो आगो बोकेको थियो उसले आज पानी बोकेको दाबी गर्दा जनता चुप लागेर ताली बजाउनु भनेको केवल स्मृतिहीनता होइन, आत्मसमर्पण हो, र आत्मसमर्पण गरेको समाजलाई कसैले जित्न पर्दैन, त्यो समाज आफैँ हार स्वीकार गरिसकेको हुन्छ।

सिंहदरबार जलाउनुपर्छ, चौकी जलाउनुपर्छ, सरकारी कार्यालय जलाउनुपर्छ, नेताको घर जलाउनुपर्छ भनेर खुलेआम स्टाटस लेख्ने, भाषण गर्ने, भिड उक्साउनेहरू को थिए भन्ने प्रश्न उठाउनु अपराध होइन, त्यो नागरिकको अधिकार हो, किनकि राज्य जलाउने सोच बोकेर राज्य चलाउने वैधानिकता कसरी पाउन सक्छ भन्ने प्रश्न बिना लोकतन्त्र केवल कागजी संरचना हुन्छ, आत्मा होइन।

हामी आज शान्ति प्रक्रियाको कुरा गर्छौँ, मेलमिलापको कुरा गर्छौँ, तर मेलमिलाप सत्यसँग हुनुपर्छ, झुटसँग होइन, किनकि झुटसँग गरिएको सम्झौता कहिल्यै शान्ति हुँदैन, त्यो केवल मौनताको कारोबार हो, जसमा पीडित चुप रहन्छन् र शक्तिशाली सुरक्षित बस्छन्, र यस्तो मौनतामाथि बनेको राज्य भित्रभित्रै कुहिन्छ।

राजनीतिमा हिंसा केवल बन्दुक र आगो मात्र होइन, हिंसा त्यो सोच हो जसले असहमतिको उत्तर आगोबाट दिन खोज्छ, आलोचनाको उत्तर लुटबाट दिन खोज्छ, र प्रश्नको उत्तर गोलीबाट दिन खोज्छ, र जब यस्तो सोचलाई ‘क्रान्ति’को नाम दिइन्छ, तब क्रान्ति आफैँ बदनाम हुन्छ, र परिवर्तनको भाषा अपराधको बोलीमा बदलिन्छ।

हामीले आजसम्म साहस गरेर सोध्न सकेनौँ — हिंसात्मक नारा दिनेहरू आज किन र कसरी लोकतन्त्रका ठेकेदार बने? उनीहरूका भाषण किन पाठ्यक्रम बने? उनीहरूका तस्वीर किन इतिहासका किताबमा ‘नेतृत्व’ शीर्षकमा छापिए? र जसले आगोबाट राजनीति सुरु गर्‍यो, उसले पानीबाट राजनीति गर्ने प्रमाण कहिले देखायो?

राज्यको मौनता यहाँ सबैभन्दा खतरनाक पक्ष हो, किनकि राज्यले जब हिंसात्मक अतीतसँग आँखा जुधाउन डराउँछ, तब त्यो राज्य भविष्यसँग पनि आँखा जुधाउन अक्षम हुन्छ, र जब राज्य अक्षम हुन्छ, तब अपराधीहरू नायक बन्छन्, पीडितहरू बिर्सिन्छन्, र इतिहास सौदाको वस्तु बन्छ।

कतिपय भन्छन् त्यो समय फरक थियो, परिस्थिति फरक थियो, तर निर्दोषको रगत कहिल्यै सान्दर्भिक हुँदैन, घर जलाउनु कहिल्यै क्रान्ति हुँदैन, र डर फैलाउनु कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन, परिवर्तन चेतनाबाट आउँछ, आगोबाट होइन, र यदि हामी आज पनि आगोलाई राजनीतिक साधन मान्छौँ भने हामी केवल नयाँ पुस्तालाई नयाँ आगो बोकेको राजनीति सिकाइरहेका छौँ।

हामी आज नयाँ पुस्तालाई के सिकाइरहेका छौँ भन्ने प्रश्न झन् गम्भीर छ, के हामी उनीहरूलाई सिकाइरहेका छौँ कि राज्यसँग असहमति छ भने आगो लगाऊ, लुट गर, मार भन्ने नारा लगाऊ, अनि भोलि सत्ता चढेपछि आफूलाई शान्तिदूत भन? यदि यही सिकाइरहेका छौँ भने हामी भविष्यका लागि शान्ति होइन, व्यवस्थित हिंसा उत्पादन गरिरहेका छौँ।

राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिको खेल होइन, त्यो समाजको नैतिक दिशानिर्देश हो, तर जब समाजले नैतिक दिशानिर्देश नै हिंसाबाट बनाउँछ, तब त्यो समाज कता जाँदैछ भन्ने प्रश्न सोध्नैपर्छ, र यो प्रश्न सोध्नु कुनै पार्टीविरुद्ध होइन, कुनै व्यक्तिविरुद्ध होइन, यो सोचविरुद्ध हो जसले आगोलाई समाधान ठान्छ।

जनताले कहिले उत्तर पाउने भन्ने प्रश्न आज केवल भावनात्मक प्रश्न होइन, यो न्यायको प्रश्न हो, जवाफदेहीताको प्रश्न हो, र इतिहाससँग इमानदारीको प्रश्न हो, किनकि जबसम्म हिंसात्मक भाष्य दिनेहरूको सार्वजनिक आत्मालोचना हुँदैन, जबसम्म पीडितको घाउमा सत्यको मलम लगाइँदैन, तबसम्म हाम्रो शान्ति केवल कागजको शान्ति हुनेछ, फोटोको शान्ति हुनेछ, तर जनताको मनको शान्ति हुनेछैन।

हामीसँग आयोग बने, प्रतिवेदन लेखिए, सम्झौता भए, तर सत्य किन अझै अधुरो छ? किन अझै धेरै परिवारले आफ्नो प्रियजनको अन्तिम क्षण थाहा पाएका छैनन्? किन अझै धेरै निर्दोषको नाम इतिहासमा केवल “कोलाटेरल ड्यामेज” बनेर बाँकी छ? र किन अझै राज्य यस्ता प्रश्नमा मौन बस्छ? किनकि सत्यले धेरैको कुर्सी हल्लाउँछ, धेरैको अनुहार नाङ्गो पार्छ, धेरैको ‘राष्ट्रवादी’ छवि च्यात्छ।

राजनीतिमा राष्ट्रवादको प्रयोग सबैभन्दा खतरनाक तब हुन्छ जब त्यो सत्य ढाक्न प्रयोग गरिन्छ, जब प्रश्न गर्नेहरूलाई गद्दार भनिन्छ, जब आलोचनालाई देशद्रोह ठानिन्छ, र जब लुट र हिंसाको इतिहास बोकेकाहरू नै देशभक्तिको ठेकेदार बन्छन्, तब राष्ट्रवाद राष्ट्रको सुरक्षा होइन, अपराधको ढाल बन्छ।

हामी आज बारम्बार “अगाडि बढ्नुपर्छ” भन्छौँ, तर अगाडि बढ्नु भनेको इतिहास बिर्सनु होइन, इतिहाससँग आँखा जुधाउनु हो, किनकि आँखा चिम्लेर हिँड्ने समाज अगाडि बढ्दैन, केवल ठोक्किँदै जान्छ, र जब ठोक्किन्छ, तब फेरि नयाँ हिंसा जन्मिन्छ, नयाँ नाममा, नयाँ झण्डामा, तर उही सोच बोकेर।

हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ — हाम्रो राजनीतिक संस्कारमा हिंसा केवल अतीतको दुर्घटना होइन, त्यो संरचनागत समस्या हो, किनकि आज पनि भाषामा हिंसा छ, सोचमा हिंसा छ, आलोचनामा गाली छ, विरोधमा धम्की छ, र जब राजनीतिक भाषा नै हिंसात्मक हुन्छ, तब व्यवहार कस्तो होला भन्ने अनुमान गर्न गाह्रो पर्दैन।

मिडियाको भूमिका यहाँ झन् संवेदनशील हुन्छ, किनकि मिडियाले जब हिंसात्मक अतीतलाई रोमाञ्चक कथा बनाउँछ, जब अपराधलाई ‘रोम्यान्टिक क्रान्ति’को आवरणमा प्रस्तुत गर्छ, तब त्यो पत्रकारिता होइन, राजनीतिक सौदाबाजी हुन्छ, र यस्तो सौदाबाजीले समाजलाई चेतनशील होइन, संवेदनशील मात्र बनाउँछ, सोच्ने होइन, भावनामा बग्ने बनाउँछ।

हामीलाई आज भावनाबाट होइन, विवेकबाट राजनीति बुझ्न आवश्यक छ, किनकि भावनामा बगेको समाज सजिलै उक्सिन्छ, सजिलै भड्किन्छ, सजिलै प्रयोग हुन्छ, तर विवेकले चलेको समाज प्रश्न गर्छ, प्रमाण खोज्छ, जवाफ माग्छ, र यही प्रश्न गर्ने संस्कृति नै लोकतन्त्रको वास्तविक रक्षा हो।

लोकतन्त्र भनेको केवल चुनाव होइन, लोकतन्त्र भनेको निरन्तर प्रश्न हो, निरन्तर निगरानी हो, निरन्तर जवाफदेहीता हो, तर जब हिंसात्मक अतीत बोकेकाहरू नै प्रश्न गर्न नपाइने ‘नेता’ बन्छन्, तब लोकतन्त्र आफैँ अपहरणमा पर्छ, र अपहरणमा परेको लोकतन्त्रले नागरिक जन्माउँदैन, केवल अनुयायी जन्माउँछ।

अनुयायी बन्नु सजिलो छ, नागरिक बन्नु गाह्रो छ, किनकि नागरिकले ताली मात्र बजाउँदैन, औँला पनि उठाउँछ, नागरिकले नारामात्र सुन्दैन, नीतिमात्र होइन, नियत पनि जाँच्छ, र आज हामीलाई अनुयायी होइन, नागरिक चाहिएको छ, जो झण्डाभन्दा सत्य ठूलो ठान्छ, जो पार्टीभन्दा न्याय ठूलो ठान्छ।

हामी बारम्बार भन्छौँ “सबै उस्तै हुन्”, तर यो वाक्य आफैँमा सबैभन्दा खतरनाक राजनीतिक झुट हो, किनकि यसले खराबलाई पनि सुरक्षित गर्छ, असललाई पनि मार्छ, र जब समाजले फरक छुट्याउन छोड्छ, तब समाज विवेकहीन बन्छ, अनि विवेकहीन समाजमाथि शासन गर्न अपराधीहरूलाई कुनै मेहनत गर्नुपर्दैन।

अब समय आएको छ सजिलो भ्रम त्याग्ने, कठिन सत्य स्वीकार गर्ने, अब समय आएको छ ताली बजाउने होइन, औँला उठाउने, अब समय आएको छ चुप लाग्ने होइन, चिच्याउने — तर बन्दुकले होइन, विवेकले, नारा होइन, चेतनाले, जात होइन, न्याय र नैतिकताले।

हामीले बुझ्नुपर्छ, शान्ति भनेको युद्ध नभएको अवस्था मात्र होइन, शान्ति भनेको न्याय भएको अवस्था हो, जवाफदेहीता भएको अवस्था हो, र सत्य स्वीकार गर्ने साहस भएको अवस्था हो, र यही साहस आजको राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो अभाव बनेको छ।

यदि आज पनि हामी हिंसात्मक अतीतलाई राजनीतिक सौदाको विषय बनाउँछौँ भने भोलि हाम्रो सन्तानले फेरि उही आगोको वरिपरि घुम्नुपर्नेछ, फरक यति मात्र हुनेछ — आगो नयाँ नाममा हुनेछ, तर पोल्ने पीडा उही हुनेछ।

यो हिंसात्मक सोचविरुद्धको चेतावनी हो, यो त्यो संस्कारविरुद्धको बिद्रोह हो जसले आगोलाई राजनीति ठान्छ, र यदि कसैलाई यसले असहज बनाउँछ भने बुझ्नुस्, असहजता नै परिवर्तनको पहिलो चरण हो, किनकि सहजतामा कहिल्यै क्रान्ति हुँदैन, केवल निरन्तरता हुन्छ।

अब प्रश्न हाम्रो हातमा छ — हामी इतिहाससँग आँखा जुधाउने साहस गर्छौँ कि फेरि अर्को झण्डामुनि अर्को आगो लुकाएर भविष्यलाई बलि चढाउँछौँ? हामी सत्य रोज्छौँ कि सुविधा? हामी न्याय रोज्छौँ कि मौनता? र यही छनोटले तय गर्नेछ — हामी लोकतन्त्रका नागरिक बन्छौँ कि केवल हिंसाको चक्रमा घुमिरहने पात्र मात्र बनिरहने हो।