गगन बिश्वप्रकाश को क्रान्ति, कांग्रेसभित्र नयाँ युगको संकेत

हिरा अधिकारी 

कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि मौन तर गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको व्यक्तिवादी राजनीतिक संस्कार आज समाप्त भएको छ। यो अनुभूति कुनै भावनात्मक लहर वा क्षणिक उत्साह मात्र होइन, संगठनभित्र देखिन थालेका व्यवहारिक परिवर्तन, राजनीतिक भाषाको रूपान्तरण र नेतृत्वप्रतिको अपेक्षामा आएको परिवर्तनको परिणाम हो। कांग्रेसले दशकौँदेखि बोकेको ‘लोकतान्त्रिक दल’ को पहिचान व्यवहारमा किन कमजोर हुँदै गइरहेको थियो भन्ने प्रश्नको उत्तर अब बिस्तारै सतहमा आउन थालेको छ।

व्यक्तिवादी राजनीति कांग्रेसका लागि नयाँ रोग थिएन। पार्टी स्थापनाकालदेखि नै नेतृत्व केन्द्रीकरण र व्यक्तिपूजाको खतरा सधैँ विद्यमान रह्यो। तर समयक्रममा त्यो खतरा नियन्त्रणभन्दा बाहिर गयो। पार्टी निर्णय प्रक्रिया सीमित व्यक्तिहरूको वरिपरि घुम्न थाल्यो, आन्तरिक लोकतन्त्र औपचारिकतामा सीमित भयो, र कार्यकर्ता तथा तल्लो तहका नेताहरू केवल निर्वाचनको समयमा सम्झिने साधनमा सीमित हुन पुगे। यसले कांग्रेसको वैचारिक शक्ति कमजोर बनायो र जनविश्वास क्रमशः क्षय हुँदै गयो।

यही पृष्ठभूमिमा गगन थापा कांग्रेसको आधिकारिक सभापतिमा निर्वाचित हुनु सामान्य नेतृत्व परिवर्तनको घटनाभन्दा धेरै गहिरो अर्थ बोकेको देखिन्छ। यो निर्वाचनले कांग्रेसभित्र पहिलोपटक स्पष्ट रूपमा सन्देश दिएको छ—अब पार्टी व्यक्तिको नाम, परिवारको विरासत वा वरियताको बन्द सूचीबाट होइन, राजनीतिक क्षमता, सार्वजनिक विश्वास र विचारको प्रतिस्पर्धाबाट चल्न सक्छ। यही सन्देश कांग्रेसका लागि पुनर्जागरणको संकेत बनेको छ।

गगन थापाको राजनीतिक यात्रालाई नियाल्दा उनको उदय आकस्मिक देखिँदैन। उनी कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि चल्दै आएको मौन असन्तुष्टि, दबिएको आवाज र सुधारको मागको प्रतिनिधि पात्र बनेर अघि आएका हुन्। पार्टीभित्र धेरैले अनुभव गरेका थिए—नयाँ सोच राख्नेहरूलाई ‘अपरिपक्व’ ठहरिने, प्रश्न उठाउनेहरूलाई ‘असहयोगी’ भनिने र नेतृत्वप्रति आलोचनात्मक दृष्टि राख्नेहरूलाई क्रमशः किनारा लगाइने प्रवृत्ति। यही प्रवृत्तिले कांग्रेसलाई समयसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याएको थियो।

गगन थापाले यही प्रवृत्तिलाई चुनौती दिए। उनले पार्टीभित्रको बहसलाई व्यक्ति केन्द्रित आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित नगरी संरचनागत समस्यातर्फ मोड्ने प्रयास गरे। उनको राजनीतिक भाषामा आक्रोशभन्दा तर्क, नाराभन्दा नीति र विरोधभन्दा विकल्प बढी देखिन थाल्यो। यही कारण उनी केवल युवा पुस्ताको प्रतिनिधि मात्र होइन, कांग्रेसलाई वैचारिक रूपमा पुनर्जीवित गर्न चाहनेहरूको साझा आवाज बने।

उनको सभापतित्वसँगै कांग्रेसको राजनीतिक शैलीमा पनि क्रमशः परिवर्तन देखिन थालेको छ। पहिले सत्ता प्राप्ति नै मुख्य लक्ष्य बनेको देखिने कांग्रेस अब सत्ताभन्दा प्रणाली सुधारको बहसमा केन्द्रित हुने संकेत देखिन थालेको छ। यो परिवर्तन सजिलो छैन, किनकि सत्ता राजनीतिले पार्टीलाई लामो समयसम्म बाँधेर राखेको थियो। तर नेतृत्वबाट आउने स्पष्ट सन्देशले पार्टी पंक्तिमा नयाँ सोचको बीउ रोपेको छ।

कांग्रेसमा ‘फोहोर राजनीति’ को अन्त्य भएको अनुभूति पनि यही परिवर्तनसँग जोडिएको छ। यहाँ फोहोर राजनीति भन्नाले केवल आर्थिक भ्रष्टाचार मात्र होइन, सिद्धान्तविहीन गठबन्धन, अवसरवादी निर्णय, गुटगत स्वार्थ र कार्यकर्ताप्रति गरिने उपेक्षा पनि समेटिन्छ। यी सबैले कांग्रेसको नैतिक हैसियतलाई कमजोर बनाएका थिए। गगन थापाको नेतृत्वले यस्ता अभ्यासलाई सार्वजनिक रूपमा प्रश्नको घेरामा राख्नु आफैँमा ठूलो राजनीतिक सन्देश हो।

पार्टीभित्र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र संवादको आवश्यकता माथि जोड दिन थालिनु अर्को महत्वपूर्ण संकेत हो। नेतृत्व आलोचनाबाट भाग्ने होइन, आलोचनालाई सुन्ने र त्यसबाट सुधार खोज्ने संस्कारतर्फ उन्मुख देखिन थालेको छ। यसले कांग्रेसलाई केवल संगठनात्मक रूपमा होइन, नैतिक रूपमा पनि बलियो बनाउन सक्छ। लोकतान्त्रिक दलको शक्ति नै यही हो—आन्तरिक आलोचनालाई आत्मसात् गर्न सक्ने क्षमता।

यस परिवर्तनको प्रभाव कार्यकर्ताको मनोविज्ञानमा स्पष्ट देखिन थालेको छ। पहिले पार्टीप्रति निष्ठा भए पनि नेतृत्वप्रति भरोसा कमजोर हुँदै गएको थियो। आज भने नेतृत्वसँग संवाद सम्भव छ भन्ने अनुभूति बढेको छ। यही अनुभूति कुनै पनि दलका लागि दीर्घकालीन ऊर्जा हो, जसले संगठनलाई जीवित राख्छ।

कांग्रेसको यो रूपान्तरणले नेपाली राजनीतिमा पनि नयाँ बहस जन्माएको छ। लामो समयदेखि व्यक्तिकेन्द्रित र शक्ति केन्द्रित राजनीतिले ग्रस्त मुलुकमा अब प्रश्न उठ्न थालेको छ—के राजनीतिक दलहरू वास्तवमै आन्तरिक लोकतन्त्र अभ्यास गर्न सक्छन्? के नेतृत्व परिवर्तन केवल अनुहार फेर्ने प्रक्रिया मात्र हो, कि सोच बदल्ने अवसर पनि हो? कांग्रेसमा देखिएको परिवर्तनले यी प्रश्नलाई व्यवहारिक रूपमा सम्बोधन गर्ने सम्भावना देखाएको छ।

यद्यपि, यो यात्रालाई सहज र विवादरहित ठान्नु यथार्थपरक हुनेछैन। पार्टीभित्र पुराना शक्ति सन्तुलन, बाह्य राजनीतिक दबाब र सत्ता समीकरणका जटिलताहरू अझै विद्यमान छन्। व्यक्तिवादी सोच पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन समय लाग्छ। तर नेतृत्वको स्पष्ट दिशा र सार्वजनिक प्रतिबद्धताले परिवर्तनलाई रोक्न कठिन बनाएको छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, कांग्रेस अब विगतसँग आँखा जुधाउन थालेको देखिन्छ। विगतका कमजोरी स्वीकार गर्ने, जनतासँग भरोसा पुनः निर्माण गर्ने र भविष्यका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्ने प्रयास कुनै पनि राजनीतिक दलका लागि साहसिक कदम हो। गगन थापाको सभापतित्वले यही साहसलाई संस्थागत बनाउने सम्भावना बोकेको छ।

कांग्रेसमा व्यक्तिवादी जडको अन्त्य र फोहोर राजनीतिबाट मुक्त हुने महसुस कुनै अन्तिम निष्कर्ष होइन, परिवर्तनको प्रारम्भिक संकेत हो। यो संकेतले कांग्रेसलाई फेरि विचार, मूल्य र जनउत्तरदायित्वको राजनीतितर्फ फर्काउने बाटो देखाएको छ। अब यो बाटोमा कति दृढताका साथ हिँड्ने भन्ने कुरा समय, व्यवहार र निरन्तर प्रतिबद्धताले तय गर्नेछ। तर कम्तीमा पनि कांग्रेसले आफ्न