नेपाली कांग्रेस पार्टीभित्र थन्किएको प्रश्नको विस्फोट : हिरा अधिकारीको लेख

काठमाडौं । नेपालको राजनीति आज फेरि एउटा असहज तर अनिवार्य मोडमा उभिएको छ । कांग्रेस फुटको बहस अब कानाफुसी, अड्कल र आन्तरिक छलफलमा सीमित रहेन । यो बहस सडक, सामाजिक सञ्जाल, बौद्धिक वृत्त र आम नागरिकको चासोको विषय बनिसकेको छ । तर यसलाई अझै पनि “आन्तरिक विवाद”, “नेताबीचको मनमुटाव” वा “सत्ता नपाएको असन्तुष्टि” भनेर छोट्याउनु राजनीतिक यथार्थसँग गरिएको ठट्टा हो । कांग्रेसभित्र देखिएको यो उथलपुथल आकस्मिक होइन, भावनात्मक होइन, र क्षणिक पनि होइन । यो लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको असन्तोष, दबाइँदै आएको प्रश्न र टारिँदै आएको सुधारको परिणाम हो ।
नेपाली कांग्रेस नेपाली लोकतन्त्रको मेरुदण्डको रूपमा स्थापित दल हो भन्ने दाबी गरिन्छ । इतिहासले त्यो दाबीलाई धेरै हदसम्म पुष्टि पनि गर्छ । तर इतिहास सधैं ढाल बन्न सक्दैन । विगतको योगदानले वर्तमानका कमजोरीहरूलाई वैधता दिँदैन । आज कांग्रेस इतिहासको नाममा बाँचिरहेको छ, तर वर्तमानसँग जुध्न डराइरहेको छ । यही डरको उपज हो—फुट । कांग्रेसको यो संकट कुनै व्यक्तिको महत्वाकांक्षाबाट जन्मिएको होइन । यदि कुरा केवल पद, मन्त्री वा सत्तासाझेदारीकै हुन्थ्यो भने, यति ठूलो तहमा असन्तोष विस्फोट हुने थिएन । वास्तविक समस्या पार्टीभित्रको निर्णय संरचना हो—जहाँ निर्णय केही व्यक्तिको घेराभित्र सीमित छ, जहाँ फरक मतलाई शत्रुजस्तै व्यवहार गरिन्छ, र जहाँ नेतृत्व परिवर्तनलाई खतरा ठानिन्छ । यस्तो संरचनामा बसेर लोकतन्त्रको पाठ पढाउनु आफैंमा विडम्बना हो ।
कांग्रेसभित्र लोकतन्त्रको अभ्यास कागजमा छ, व्यवहारमा छैन । अधिवेशन हुन्छन्, तर बहस हुँदैन । प्रस्ताव पास हुन्छन्, तर प्रश्न सोधिँदैन । सर्वसम्मति देखाइन्छ, तर त्यो सहमति डर, थकान वा अवसरको प्रतीक्षाबाट जन्मिएको हुन्छ । यही मौन सहमतिले पार्टीलाई बाहिरबाट एकजुट देखाएको छ, तर भित्रबाट खोक्रो बनाएको छ । आज देखिएको फुट त्यो खोक्रोपन फुटेर बाहिर निस्किएको आवाज हो । फुटलाई लिएर सबैभन्दा सजिलो तर्क के सुनिन्छ भने—“यसले लोकतान्त्रिक मत विभाजन गर्छ ।” यो तर्क सतही रूपमा सही लाग्न सक्छ, तर गहिराइमा गलत छ । लोकतान्त्रिक मत विभाजनको डर देखाएर अलोकतान्त्रिक अभ्यासलाई जोगाउनु आफैंमा आत्मविरोध हो । सुधार नगरी जोगाइएको एकता दीर्घकालमा लोकतन्त्रकै लागि घातक हुन्छ । प्रश्न फुटको होइन, फुट किन भयो भन्ने हो । त्यो कारणको सामना नगरी केवल परिणामसँग डराउनु राजनीतिक कायरता हो ।
आज कांग्रेसले सामना गरिरहेको संकट नेतृत्वको नैतिक संकट हो । चुनाव जित्दा नेतृत्व अग्रपंक्तिमा हुन्छ, हार्दा दोष कार्यकर्ता, गठबन्धन वा परिस्थितिमा थोपर्छ । नीति सफल हुँदा श्रेय माथि जान्छ, असफल हुँदा जिम्मेवारी तल झारिन्छ । यस्तो संस्कृतिमा असन्तोष जन्मिनु स्वाभाविक हो । जब जिम्मेवारीको भार कहिल्यै माथि पुग्दैन, तब विद्रोह तलबाट उठ्छ । यो फुट सत्ता नपाएको रिस होइन, यो सत्तालाई कसरी प्रयोग गरियो भन्ने प्रश्न हो । पार्टी सत्तामा हुँदा नीति होइन, समीकरण प्राथमिकतामा प¥यो । संगठनभन्दा गठबन्धन महत्त्वपूर्ण बनाइयो । दीर्घकालीन दृष्टिभन्दा तत्कालीन फाइदा रोजियो । परिणामस्वरूप पार्टीको वैचारिक स्पष्टता कमजोर भयो, संगठनात्मक अनुशासन खोक्रो बन्यो, र कार्यकर्ताको विश्वास चकनाचुर भयो ।
कांग्रेस आफूलाई लोकतान्त्रिक मूल्यको रक्षक भन्छ, तर प्रश्न उठ्छ—के उसले आफ्नै घरभित्र लोकतन्त्र जोगाउन सक्यो? फरक मत राख्नेहरू क्रमशः पाखा लगाइए, प्रश्न गर्नेहरूलाई अनुशासनको नाममा चुप लगाइयो, र नेतृत्वको आलोचना पार्टी विरोधी गतिविधि ठहरियो । यस्तो वातावरणमा पार्टीभित्रै लोकतन्त्र मर्छ, अनि बाहिर लोकतन्त्र बचाउने भाषण मात्र बाँकी रहन्छ । कांग्रेस फुटलाई दुर्घटना होइन, चेतावनीका रूपमा हेर्नुपर्छ । चेतावनी कि पुराना दलहरू परिवर्तनको कुरा त गर्छन्, तर परिवर्तन आफैं गर्न डराउँछन् । चेतावनी कि पुस्तान्तरण नारा बन्न सक्छ, तर व्यवहार बन्न सक्दैन । चेतावनी कि यदि दलभित्र विचारलाई स्थान दिइएन भने, व्यक्तिहरू नै विकल्प खोज्न बाध्य हुन्छन् । यो चेतावनी कांग्रेसका लागि मात्र होइन । यो सम्पूर्ण नेपाली राजनीतिक प्रणालीका लागि हो । आज कांग्रेसमा देखिएको समस्या भोलि अन्य दलमा देखिन सक्छ, वा देखिइरहेको पनि छ । फरक यति हो—कांग्रेसको इतिहास लामो भएकाले यसको संकट अझ स्पष्ट देखिएको हो ।
फुटले जोखिम बोकेको छ, यसमा शंका छैन । अल्पकालीन अस्थिरता, मत विभाजन र राजनीतिक अन्योल बढ्न सक्छ । तर जोखिमको डरले सुधार टार्नु भनेको भविष्यको संकटलाई निम्तो दिनु हो । इतिहासले सिकाएको पाठ स्पष्ट छ—जो दल समयमै सुध्रियो, त्यो टिक्यो । जो दल इतिहासको अहंकारमा बाँचिरह्यो, त्यो क्रमशः अप्रासंगिक बन्यो । आज कांग्रेस दुई बाटामध्ये एउटामा उभिएको छ । एक बाटो आत्मसमीक्षाको हो—जहाँ नेतृत्वले आफ्ना कमजोरी स्वीकार्छ, संरचना सुधार्छ, विचारलाई पुनः केन्द्रमा ल्याउँछ, र कार्यकर्तालाई केवल भीड होइन, निर्णयको हिस्सा बनाउँछ । अर्को बाटो यथास्थितिको हो—जहाँ फुटलाई गद्दारी ठहरिन्छ, प्रश्नलाई षड्यन्त्र भनिन्छ, र इतिहासको नाममा वर्तमानलाई ढाक्ने प्रयास गरिन्छ ।
दोस्रो बाटो सजिलो छ, तर घातक छ । पहिलो बाटो कठिन छ, तर आवश्यक छ । कांग्रेस फुटको चर्चा सुन्दा डराउनुपर्ने कुरा फुट होइन । डराउनुपर्ने कुरा त्यो झूटो एकता हो, जसले समस्यालाई ढाक्छ, समाधानलाई टार्छ, र अन्ततः विस्फोटलाई अपरिहार्य बनाउँछ । आजको फुट सम्भवतः पीडादायी छ, तर यो पीडा सुधारको प्रसव पीडा पनि हुन सक्छ—यदि त्यसलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरियो भने । कांग्रेसका लागि यो क्षण विकल्पको होइन, उत्तरदायित्वको क्षण हो । व्यक्तिभन्दा विचार रोज्ने कि पदभन्दा सिद्धान्त, इतिहासको नाममा बाँचिरहने कि वर्तमानसँग जुध्ने—त्यही निर्णयले कांग्रेसको मात्र होइन, नेपाली लोकतन्त्रको भविष्य पनि निर्धारण गर्नेछ ।